ग्रहाणां तारा-नक्षत्राणां च मापनानि, तेषां चक्राणि, ऋग्यजुःसामवेदाश्च, वेदानां सारं च, सर्वं तत्र निरूपितम्। तत्र तर्कशास्त्रम्, व्याकरणं, आयुर्वेदः, दानधर्मः, पाशुपतं च, एवं दिव्य-मानुष्य-विद्यानां जन्म यथावत् निरूप्यते। पुण्यस्थलानां पुण्यभूमीनां स्तुतिः, नद्यः, गिरयः, वनानि, सागरश्च अपि यथावत् कीर्त्यन्ते। दिव्यानि प्राचीनानि आख्यानानि, सृष्टिचक्राणि, युद्धविद्या, भाषाविविधाः, व्यवहारक्रमश्च तत्र प्रतिपाद्यते। यच्च सर्वव्यापि तत्त्वम् अस्ति, तत् अपि अत्र स्पष्टं व्याख्यातम्; पृथिव्यां अन्यः कश्चन कर्ता नास्ति यः एवं कृतवान्। तपसा विशिष्टस्य महर्षेः वसिष्ठस्य अपि तुलनया त्वां श्रेयांसं मन्ये, यतः गुह्यविद्यायाः तत्त्वं ते विदितम्। जन्मनैव वेदनिष्ठं त्वां वेद्मि; त्वया चैतत् काव्यत्वेनोक्तं, तस्मात् काव्यम् इति ख्यातिं गमिष्यति। काव्यस्य गुणान् कवयः वर्णयितुं न समर्थाः, यथा गार्हस्थ्यस्य धर्मस्य त्रीणि आश्रमपदानि वक्तुं न शक्नुवन्ति। त्वया ज्ञानाग्निः प्रज्वालितः, अन्यथा लोको जडः, अन्धः, बधिरः, उन्मत्तः, तमसावृतः च स्यात्। कर्मबन्धनग्रस्तस्य लोके, ज्ञानाञ्जनदण्डेन बुद्धौ दृष्टिमहोत्सवः कृतः त्वया। भारतसूर्य त्वया पुरुषाणां तमः विनाशितम्। वेदप्रभया दीप्तेन प्राचीनाख्यानपूर्णचन्द्रेण, पुरुषाणां कमलसदृशमना: प्रमोदिताः। इतिहासदीपेन, मोहावरणनाशकेन, सम्यक् जगतः गर्भः प्रकाशितः। उपसंहारपर्व बीजम्, पौलोमास्तिकाख्यानानि मूलम्, आदिपर्व काण्डः तस्य काण्डः, सभापर्व ग्रन्थिः। अरण्यकपर्वरूपसम्पन्नम्, विराटोद्योगपर्वसारयुक्तम्, भीष्मपर्व महाशाखा, द्रोणपर्व पत्राणि। कर्णपर्व पुष्पैः भूषितम्, शल्यपर्व गन्धयुक्तम्, स्त्रीपर्व विश्रामस्थानम्, शान्तिपर्व महाफलम्। अश्वमेधिकांशासनाश्रमवासिकपर्वैः आवृतम्, मौसलपर्वोपसंहारः, द्विजातिभिः सेव्यम्। सर्वश्रेष्ठकवीनां आश्रयः स्यात्, यथा अक्षयमेघः सर्वभूतानां, महावृक्षः भारतस्य। काव्यलेखनार्थं गजाननं स्मर्यताम्। एवं उक्त्वा स ब्रह्मा, स्रष्टा जगतः, मुनिसुरगणैः सहितः स्वस्थानं जगाम। ततः सत्यवत्याः सुतः व्यासः हेरम्बं स्मरामास। स्मरणमात्रेण गणनाथः, भक्ताभिप्रायपूरकः, तत्रैव व्यासस्य समीपे उपस्थितः। पूजितः उपविष्टश्च सन्, व्यासः निष्पापाय गणाध्यक्षाय वाक्यम् उवाच—"भारतस्य लेखनकर्ताऽस्तु, यथा मम मनसि संकल्पितं पठामि।" तदाकर्ण्य विघ्नराजः प्रत्युवाच—"मम लेखनीक्षणमपि न विश्राम्येत्, तदा लेखकः भविष्यामि।" व्यासोऽपि तम् उक्तवान्—"अविज्ञाय किञ्चिदपि मा लिख," इति। ततः "ॐ" इति उच्चार्य गजाननः लेखकः बभूव। तदा मुनिः रहस्यबुद्ध्या ग्रन्थे ग्रन्थीन् न्यवेशयत्, स्वशर्त्यानुसारम्। अष्टौ सहस्राणि श्लोकानां, अष्टशतानि च, मया ज्ञातानि, शुकाय च, संजयः च जानाति वा न वा। अद्यापि तत्रैव ग्रन्थिः सुदृढा, अर्थगौरवात् न विमोच्यते। सर्वज्ञोऽपि गजाननः क्षणमेकं चिन्तयन् तिष्ठति; तस्मिन्काले व्यासः अन्यान् श्लोकान् अपि रचयामास। तस्य वृक्षस्य शाखापुष्पफलानि वक्ष्ये, मधुरशुद्धपुष्टरसयुक्तानि, अमरैरपि अच्युतानि। द्वैपायनः आदौ शुकाय पुत्राय सर्वपर्वसङ्क्षेपं पाठयामास। ततः अन्येभ्यः योग्यशिष्येभ्यः दत्तवान्; षष्टिसहस्रश्लोकानां संहिता अपि कृतवती, त्रिंशत्सहस्राणि देवलोके प्रतिष्ठितानि। पितृलोके पञ्चदशसहस्राणि, राक्षसयक्षेषु चतुर्दशसहस्राणि, मनुष्येषु शतसहस्राणि प्रतिष्ठितानि। नारदः देवेभ्यः, असितदेवलः पितृभ्यः, शुकः गन्धर्वयक्षराक्षसेभ्यः पाठयामास। वैशम्पायनः पारिक्षिताय राजा जनमेजयाय पाठयामास। अस्मिन्मानुष्यलोके, धर्मज्ञः वैशम्पायनः, वेदविदां श्रेष्ठः, तद्व्यसनिष्ठः पाठयामास। एतानि शतसहस्रश्लोकानि यथावद् कथयिष्यामि। दुर्योधनः क्रोधवृक्षः, कर्णः तस्य काण्डः, शकुनिः शाखाः, दुःशासनः पुष्पफलानि, धृतराष्ट्रः मूलम् अज्ञानवशात्। युधिष्ठिरे धर्मवृक्षः, अर्जुनः काण्डः, भीमः शाखाः, माद्रीपुत्रौ पुष्पफलानि, कृष्णः ब्रह्मा ब्राह्मणाश्च तस्य मूलम्। पाण्डुः, युद्धविक्रमैः बहून् देशान् विजित्य, स्वजनैः सह वने मृगयायाम् अन्ववसत्।