यदा रामः कृष्णश्च, धर्मज्ञौ, पाण्डवानां हिताय सम्यक् सम्मतौ जातौ, तदा पाण्डवाः प्रस्थानं कुर्वन्ति; एतौ पुरुषसिंहौ तेषां सुखाय, कल्याणाय च, नित्यं प्रवृत्तौ। सर्वे वयं, हे राजन्, त्वयि आश्रिताः; त्वया यद् स्नेहेन उक्तं, तत् वयं कर्तुं सन्नद्धाः। ततः वासुदेवः प्राह—"मम मनः पाण्डवानां प्रस्थानं प्रति तुष्टम्; यथा राजा द्रुपदः, धर्मविद्, उचितं मन्यते।" शूरः दशार्हः, पुरुषश्रेष्ठः, बलवान्, यथा कालं निश्चितवान्, तमेव मम निश्चयः। यथा कुन्तिपुत्राः मम सन्ति, तथा वासुदेवस्य अपि पाण्डवाः, न संशयः। युधिष्ठिरः कुन्तिनन्दनः, यथा केशवः तेषां हितं चिन्तयति, तथा न चिन्तयति। ततः प्राज्ञः विदुरः पृथायाः गृहम् प्रविश्य, तस्याः पादौ स्पृशन्, शिरः भूमौ नमयामास। सव्यम् श्वसुरं दृष्ट्वा, कुन्ती पुनः पुनः शोकम् अनुभूय। तस्याः कृपया, लाक्षागृहे मृताः जनाः पुनः जीविताः; यथा कच्छपः स्वसन्तानं चिन्तयति, तथा एषा भीषिता। पुत्राः, यत्नेन पालिताः, सुरक्षिताः; तव भक्त्या, हे भारतश्रेष्ठ, तव पुत्राः जीवन्ति। यथा पालिता पक्षी स्वसन्तानम् अन्वर्धयति, तथा, हे पितः, मम पुत्राः त्वया रक्षिताः। बहूनि क्लेशानि मया अनुभवितानि, प्राणघातानि अपि; ततः परं किम् कर्तव्यम् न वेद्मि—त्वं वेत्स्यसि। तव बलवन्तः पुत्राः लोके न नश्यन्ति; शीघ्रं तेषां स्वराज्ये स्थितिः भविष्यति। सर्वे स्वजनैः सह, हे माधवि, शोकं मा कुरु। पाण्डवाः, कृष्णः, विदुरः च, द्रौपदीं, महाकान्तां कृष्णां, कुन्तीं च, महायशः, गृहीत्वा, हर्षेण नागसाह्वयाख्यां पुरीं जग्मुः, या सुवर्णकक्ष्या सुवर्णहस्तिप्रतोदैः शोभिता। सा नगरी सुवर्णेन भूषिता, भग्नघटमुखैः, महाधिकारिभिः, शस्त्रसंपन्नैः च आसीत्। राजा सहस्त्रं सुवर्णकवचवतीं हस्तीनां, सहस्त्रं सुवर्णरत्नमण्डितानां रथानां ददौ। पञ्च सुवर्णभूषितान्, उत्तमचामरमालाविलसितान्, चतुर्हयान् रथान् ददौ। पञ्चाशत्सहस्त्रं उत्तमाश्वान्, दशसहस्त्रं भूषणवतीं दासीः, सहस्त्रं धनुष्मन्तः सेवकान् ददौ। सुवर्णशय्यान्, आसनानि, पात्राणि, अन्यानि वस्तूनि, गोसमूहान् च ददौ; पृथक् पाञ्चालराजः अतीव हर्षितः, एकं कोटिम् ददौ। शतं सम्पूर्णपलङ्कान्, पञ्चशतं वाहकान् ददौ। पाञ्चालः एताः सम्पदः बन्धुत्वाय ददौ; सोमकः पाञ्चालीबन्धूनां हरणं दानं च अकरोत्। धृष्टद्युम्नः स्वसारं गृहीत्वा, हे भारत, बहुवाद्यनिनादेन, सहस्रसंख्येन, तत्र अगच्छत्। शूराणां आगमनं श्रुत्वा, धृतराष्ट्रः, अम्बिकापुत्रः, पाण्डवान् स्वागताय कौरवान् प्रेषयामास। विकर्णं, महाधनुष्मन्तम्, चित्रसेनं, द्रोणं, धनुर्विदां श्रेष्ठम्, गौतमं, कृपं च प्रेषयामास। ते वीरैः परिवृताः, महारथैः, यशस्विनः, शनैः हस्तिनापुरम् प्रविशन्ति। पाण्डवानां आगमनं श्रुत्वा, नागसाह्वयाख्यां नगरीं नागरिकाः उत्सुक्यया अलङ्कुर्वन्। नगरी सर्वत्र पुष्पैः विकीर्णा, जलैः सिक्ताः, दिव्यधूपैः सुवासिता, शुभवस्तुभिः आवृता। नगरी अद्वितीया, उच्चध्वजमालाभिः शोभिता, शङ्खदुन्दुभिनादैः, विविधवाद्यनिनादैः गुञ्जमानाः। हर्षात् नगरी स्फारितवती, यदा पुरुषसिंहाः दुःखशोकभारिता प्रविशन्ति। शत्रुनिग्रहाः, पूर्वं नगरीं त्यक्त्वा, धृतराष्ट्रेण निष्कासिताः, भाग्ययोगेन मातरं सह पुनः प्रविशन्ति। एवं स्नेहाकाङ्क्षुभिः जनैः वाक्यं उक्तम्; ततः, हे भारत, सर्वत्र रम्याः वाचः उद्भूताः। "एषः धर्मज्ञः पुरुषसिंहः पुनः आगच्छति। यः धर्मेन अस्माकं वारस्यान् स्वपुत्रवत् रक्षति—अद्य पाण्डु, हृदयप्रियः, वनात् आगतः।" "सः अस्मान् हिताय आगतः, न संशयः; किम् पुण्यं वयं अद्य कृतवन्तः, येन एतादृशं हर्षं प्राप्तवन्तः।" "यतः कुन्तिपुत्राः, अस्माकं स्वामिनः, पुनः आगच्छन्ति—यदि दत्तम्, यदि अर्पितम्, यदि तपः कृतम्—तेन पुण्येन पाण्डवाः नगरे शतं शरदः वसन्तु।" ततः ते धृतराष्ट्रस्य, महात्मनः भीष्मस्य, अन्येषां च वृद्धानां पादौ वन्दितवन्तः। सर्वनगरीजनैः कुशलं पृष्ट्वा, धृतराष्ट्रस्य आज्ञया, स्वगृहाणि प्रविशन्ति। ततः, दुर्योधनस्य पत्नी, काशिराजकन्या, धृतराष्ट्रपुत्रपतिभिः सह...