रुरु, ब्राह्मणैः कथितं आस्तिकस्य महाकथां सर्वां त्वं श्रोतुम् इच्छसि; अहम् त्वरया गन्तुम् इच्छामि इति उक्त्वा, स महात्मा मुनिः योगबलात् तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। रुरुः तस्य अद्भुतस्य दृश्यस्य आश्चर्येण हृतहृदयः तं च अद्भुतं विचारयन्, तत्र सर्वत्र तं मुनिं अन्वेष्टुम् अत्यन्तबलं आश्रित्य दौडित्। किञ्चित् क्षीणः स भूमौ पतितः। मूर्छायाम् पतितः, तस्य वचांसि पुनः पुनः चिन्तयन्, स मुनिवचनस्य सत्यं मनसि स्थापयन्, अचेतनवत् अभवत्। स चेतनां पुनः प्राप्तः, पितरं सर्वं आचख्यौ, दुन्दुभेः अर्थपूर्णं वचनं यथावत् निवेदयन्। पुनः आस्तिकस्य वचांसि पितरं अपृच्छत्; तदा पितरः दुन्दुभेः उक्तं आस्तिककथां तस्मै आचख्यौ। स तत्त्वेन तां कथां श्रोतुम् इच्छन्, पुनः पितरम् अपृच्छत्; पितरः पृष्टः सर्वम् आचख्यौ। रुरुः पुनः पृच्छति—किं कारणम् आसीत् यः जनमेजयः, राजसिंहः, सर्पविनाशाय सर्पसत्रं आरभत्? एतद् मे कथय। हे सौते, सर्वम् यथावत् विस्तरेण आचक्ष्व; तस्मात् आस्तिकः, द्विजश्रेष्ठः, सर्पान् विमोचयामास, तस्य कारणं अपि कथय। केन सर्पाः दीप्तसत्रात् आस्तिकेन मुक्ताः? स राजा यः सर्पसत्रं अकरोत्, कस्य पुत्रः आसीत्? तस द्विजश्रेष्ठः कस्य पुत्रः आसीत्? एतद् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि। आस्तिकस्य प्राचीनस्य ब्राह्मणश्रेष्ठस्य कथां सम्पूर्णां श्रोतुम् इच्छामि। यद् कृष्णद्वैपायनः नैमिषारण्यवासिभ्यः उक्तवान्, तद् मम पितरः लोमहर्षणः सूतः पूर्वं श्रुतवान्। स व्यासस्य विद्वान् शिष्यः ब्राह्मणेषु, तद् यथावत् प्रतिपादितवान्; अतः तस्माद् श्रुत्वा अहम् अपि तव कथयिष्यामि। हे शौनक, आस्तिकस्य यां कथां त्वं पृच्छसि, तां सर्वां शृणु; एषा कथा पापनाशिनी। आस्तिकस्य पिता प्रजापतेः तुल्यः प्रभुः आसीत्, ब्रह्मचारी, अल्पाहारी, घोरतपसि नित्यनिष्ठः। स जरत्कारुः नाम्ना विख्यातः, तपोबलसम्पन्नः, चरकश्रेष्ठः, धर्मविद्, व्रतधारी च आसीत्। एकदा स महात्मा तपोबलसम्पन्नः पृथिवीं सर्वां विचरन्, यत्र सायं स्थानं लभते, तत्र तत्र गच्छन्, तीर्थेषु स्नानं कृत्वा, सर्वत्र विचरन्, घोरं तपः कुर्वन्, यः आत्मसंयमं न लभते तस्मै दुष्करम्। स वायुभक्षः, निराहारः, कृशः, अचलः, अग्निवत् दीप्तः, इह तत्र विचरन् आसीत्। एकदा स विचरन्, पितृन् महागर्ते पतितान् दृष्टवान्—ते पादौ उपरि, मुखं अधः स्थिताः। तान् दृष्ट्वा जरत्कारुः पितृन् उवाच—"कः यूयं, गर्ते अधोमुखाः लम्बन्तः?" वीरणदण्डे स्थिताः, सर्वतः गर्तवासिना मूषकेन उपभुक्ताः। ते उचुः—"यायावराः वयं, व्रतस्थाः; वंशक्षयात् भूमौ पतिताः। अस्माकं वंशे केवलं एकः शेषः, जरत्कारुः नाम, दुर्भाग्यवान्, स एव तपः आचरति। पुत्रोत्पत्तिं न इच्छति, न विवाहं, मोहात्; तस्मात् वंशक्षये गर्ते लम्बामः। स रक्षकः अपि अस्माकं दुःखहेतुः; यः वंशः नास्ति तस्य लोकसुखं नश्यति। धर्मकृत्यं कृत्वा अपि, पुत्ररहिताः स्वर्गं न यान्ति। त्वं कः, अस्माकं बान्धववत् दुःखितः?" "हे ब्राह्मण, त्वं कः, अस्माकं मध्ये आगतः? किमर्थम् दुःखितः?" इति पृच्छन्ति। जरत्कारुः उवाच—"पितरः, पितामहाः, यूयं अत्र स्थिताः; अद्य अहं जरत्कारुः, किं कर्तव्यम् आचक्ष्व।" पितरः उचुः—"वांशपरम्परायाः स्थापनाय यत्नं कुरु, स्वार्थं वा, अस्माकं वा, धर्मार्थं वा, हे प्रिय। धर्मफलैः तपोफलैः वा, पुत्ररहिताः तां अवस्थां न प्राप्नुवन्ति या पुत्रवतां पितरः प्राप्नुवन्ति। अतः विवाहाय यत्नं कुरु, पुत्रोत्पत्तौ च मनः स्थापय; अस्माकं हिताय एषः श्रेष्ठः मार्गः।" जरत्कारुः उवाच—"स्वार्थाय न विवाहं करिष्यामि, न धनाय, न जीविताय; केवलं अस्माकं हिताय विवाहं करिष्ये। तद् नियमेन करिष्यामि; यद्य एवं नाम्ना कन्यां लभे, स्वजनैः दत्तां, तपस्विनीं, तदा विवाहं करिष्ये; अन्यथा न।" "कः कन्यां दास्यात्, विशेषतः दरिद्राय? यद्य दानरूपेण कन्यां ददाति, तां स्वीकरिष्ये। अतः विवाहाय यत्नं करिष्ये, केवलं एतेन नियमेन; अन्यथा न।" "तस्मात् विवाहात् पुत्रः उत्पद्येत, अस्माकं मोक्षाय; तदा शाश्वतं स्थानं प्राप्त्वा, पितरः प्रमुद्यन्तु।" एवं जरत्कारुः पितृभिः संवादं कृत्वा, तेषां मोक्षाय विवाहाय यत्नं कर्तुम् संकल्पयामास।