दुर्योधनः, कर्णः च, स्वकं दुःखं प्रकटयन्तः, हस्तिनापुरं प्रविशन्ति। तत्र दुर्योधनः विषण्णः, भाग्यं परमं मन्यते, मानवस्य प्रयासः निरर्थकः इति विचारयन्, पाण्डवाः तु सर्वं यत्नं मन्त्रं च अपहृतवन्तः इति शापं दत्तवान्। पृथा-पुत्राः नयनेषु बन्धं कृत्वा, द्रुपदस्य पुत्र्याः विवाहं सम्पन्नं कृत्वा, राज्ञां मध्ये वामपादं स्थापयन्ति स्म। तस्याः लाक्षागृहाद् पाण्डवाः कथं मुक्ताः? इति चिन्तयन्, तस्य बलं, धैर्यं, बुद्धिः च सर्वं पलायितं इति दुःखितः अभवत्। परोचनस्य सह विनाशः अपि दुर्योधनं क्लेशयति; यतः पाण्डवान् दग्धुं न शक्यं, सः स्वयम् अग्निना दग्धः। पाण्डवाः मम अपेक्षया अधिकतरं बुद्धिमन्तः इति मन्यते; लाक्षागृहात् मुक्ताः तु मृत्योः भीतः न सन्ति। तत्र, परोचनं दोषयन्तः, पञ्चपुत्रां स्त्रीं, व्याधपत्नीं, विदुरं च बुद्धिमन्तं स्मरन्ति। विषण्णचित्ताः, उद्विग्नाः, ते हस्तिनापुरं प्रविशन्ति। भयभीताः, उत्साहहीनाः, पाण्डवान् द्रुपदेन सह मिलितान् अग्नात् मुक्तान् दृष्ट्वा, मनः व्याकुलं अभवत्। धृष्टद्युम्नं, शिखण्डिनं, द्रुपदस्य अन्यान् पुत्रान् अपि, युद्धकुशलान्, चिन्तयन्ति स्म। एतस्मिन्नन्तरे, विदुरः श्रुत्वा पाण्डवाः द्रौपद्याः द्वारा वरिताः, धृतराष्ट्रपुत्राः दुःखीभूताः प्रत्यागच्छन्ति इति, हृष्टः, धृतराष्ट्रं अभ्यधावत्। 'भाग्येन कुरवः समृद्धाः,' इति विस्मितः उक्तवान्। धृतराष्ट्रः, विचित्रवीर्यपुत्रः, विदुरस्य वचः श्रुत्वा, प्रमुदितः, 'भाग्येन, भाग्येन, हे भारत!' इति पुनः पुनः उक्तवान्। राजा तु विमूढः, द्रुपदकन्यया दुर्योधनः वरितः इति मन्यते। ततः, 'द्रौपद्याः भूषणानि आनय,' इति आज्ञाप्य, दुर्योधनं आह्वयत्। विदुरः तदा अम्बिकापुत्रं बोधितवान्, 'कौरवाः केवलं तव पुत्राः न, सर्वे कुरुवंशजाः सन्ति। मम वाक्येन ते समृद्ध्यन्तु; पाण्डवाः कृष्णया सह राजसभात् मुक्ताः। भाग्येन, राजन्, ते सुरक्षिताः, द्रुपदेन अपि सम्मानिताः।' विदुरस्य वचः श्रुत्वा, राजा सत्यम् गुप्तुं इच्छन्, 'भाग्येन, भाग्येन,' इति पुनः पुनः उक्तवान्। विदुरः, 'यदि पाण्डवाः जीवन्ति, तव वचः अमृतमपि मम हृदयस्य आनन्दं न जनयति,' इति दुःखी अभवत्। पाण्डवानां सदाचारात्, द्रुपदेन सह सन्धिः प्रशंसनीयः; 'भाग्येन, महाभाग्येन,' इति उक्तवान्। द्रुपदः, मत्स्यवंशे उत्पन्नः, वसुप्रसूतः, आचार्यः, विद्यायाः, तपस्याः च अग्रणी, राज्ञां मध्ये प्रशस्तः। तस्य पुत्राः, पौत्राः च, उत्तमव्रतधारिणः, अन्ये च बलवन्तः मित्राणि पाण्डवान् सम्बद्धानि। पाण्डुपुत्राणां यथा, तथा, अपि च अधिकं, मम प्रियतमाः; विदुर, एषा आचारः सर्वेषां श्रेयः इति मन्ये। पाण्डुपुत्रेषु मम स्नेहः, हे महाबाहो, अन्येषु नास्ति; एषा चिन्ता सदा मम, क्षत्त, सत्येन शपथं ददामि। तव वीर्यवान् पुत्राः, पाण्डवाः, कुशलिनः, मम पुत्रैः सह सौहार्देन वर्तन्ति इति ज्ञातम्। पाण्डवाः अग्निना दग्धाः इति श्रुत्वा, अहम् न खादितुं, न शयनं, दुःखेन दग्धः, दिनं रात्रिं च। मम पुत्राः मित्रहीनाः, पक्षच्छिन्नाः पक्षिणः इव; क्षत्त, सत्यं शृणु—अद्य मम पुत्राः बलवन्तः मित्राणि प्राप्तवन्तः, मम राज्यं च स्थिरं जातम्, चन्द्रसूर्ययोः यावत्। द्रुपदः, स्वजनैः सह, प्राप्तः मित्रत्वं, कः न जीवितुम् इच्छेत्, अपि च राज्यहीनः राजा? एवं वदन्तं, विदुरः प्रत्युवाच—'एषा बुद्धिः शतवर्षं तव स्थिता भवतु, राजन्।' इति उक्त्वा, विदुरः स्वगृहं गतः। ततः दुर्योधनः, कर्णः च, जनाधिपते, धृतराष्ट्रं समीपं गत्वा, एवं वदन्ति—'विदुरस्य सन्निधौ तव दोषं न वदामः; इदानीं गोप्यं वक्ष्यामः—किम् एतत् इच्छसि?' 'पितः, प्रतिद्वन्द्विनां वृद्धिं स्वस्मिन लाभं मन्यसे, क्षत्तं सर्वेषां मध्ये स्तौसि, नरश्रेष्ठ। एकं कर्तव्यं कर्तव्यम् इति, अन्यं करोति; तेषां बलं सदा क्षीणं कर्तव्यम्।' 'यत् कर्तव्यम्, तद् समये विचारयामः, यथा ते पुत्रैः, बलैः, मित्रैः च न विजित्यन्ति।' एवं दुर्योधनकर्णाभ्यां उक्तः, जनाधिपते, धृतराष्ट्रः पुत्रं सारथिपुत्रं च प्रत्युवाच—'अहम् अपि यथा युवां इच्छथः, तथा कर्तुम् इच्छामि; परन्तु विदुरे मम अभिप्रायः न प्रकाशयितुम् इच्छामि।' 'ततः तेषां गुणान् विशेषेण वर्णयिष्यामि; विदुरः मम अभिप्रायं लक्षयितुं न शक्ष्यति।' 'यत् उचितं मन्यसे, तद् वद, सUYodhana; राधेय, यत् समयोचितं, शीघ्रं कथय।' 'अद्य, कुंतीपुत्रान्, मद्रीजं पाण्डवान् च, कुशलैः, रक्षितैः, विश्वस्तैः ब्राह्मणैः विभजाम।' 'वा, द्रुपदराजानं, तस्य मन्त्रिणः, पुत्रान् च, महान् धनराशिभिः मोहयाम।' इत्येवम्, हस्तिनापुरे महती चिन्ता, द्वेषः च, स्नेहः च, राज्ञां, मन्त्रिणां, पाण्डवानां च मध्ये प्रवर्तते स्म।