तदा तु स महायशाः ब्राह्मणः मुनीश्वरः दुन्दुभरूपं परित्यज्य स्वं तेजस्विनं स्वरूपं पुनः प्राप्तवान्। स तु बलवत्युत्तमं रुरुम् उपसंगम्य इदं वचनम् उवाच—"अहिंसा परमं धर्मं, हे सर्वभूतश्रेष्ठ! ब्राह्मणेन कदाचित् कस्यचित् प्राणिनः हिंसा न कर्तव्या। ब्राह्मणस्य सौम्यता एष धर्मः श्रेयस्करः। वेदवेदांगविद् ब्राह्मणः सर्वभूतानां अभयदः स्मृतः; तस्य अहिंसा, सत्यम्, क्षमा च विशेषधर्माः। ब्राह्मणस्य तु वेदानां रक्षणं परमं कर्तव्यं; क्षत्रियस्य धर्मः तु तव न तुल्यः। दण्डधारणं, क्रूरता, प्रजापालनं च क्षत्रियस्य कर्माणि; तद् मे शृणु रुरो।" "यत्र जनमेजयस्य यज्ञे सर्पाणां विनाशः जातः, तत्रैव भीतानां सर्पाणां ब्राह्मणेन रक्षापि कृताऽभूत्। तत्र द्विजश्रेष्ठः आस्तिकः तपसा, वीर्येण, बलात् च संपन्नः वेदवेदांगविद् आसीत्; तेन सर्पसत्रे मोक्षणं प्राप्तम्।" एवं श्रुत्वा रुरुः स ब्राह्मणं पुनः पप्रच्छ—"कथं जनमेजयेन सर्पाः पीडिताः? किं कारणं तत्र सर्पाणां पीडनस्य? पुनः, किमर्थं आस्तिकेन सर्पाणां मोक्षणं कृतम्? सर्वं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि।" तदा स ब्राह्मणः उवाच—"शृणु रुरो, आस्तिकस्यैतत् महदाख्यानं यथाब्राह्मणैः कीर्तितम्; अहं त्वरया गन्तुम् इच्छामि।" एवमुक्त्वा स महात्मा ब्राह्मणः योगबलात् अन्तर्धानं गतः। रुरुः विस्मितचित्तः तं च अद्भुतं मेने। स सर्वतो बलात् धावन् तं मुनिं अन्वेष्टुं प्रयत्नं चकार; परिश्रान्तः भूमौ पतितः। स मूर्च्छाम् आपन्नः पुनः पुनः मुनिवचनस्य तत्त्वं चिन्तयन् चेतसा मूढः अभवत्। चेतनां प्राप्तः रुरुः तदा सर्वं पितरं प्रति न्यवेदयत्, दुन्दुभेः तत्त्वयुक्तं वचनं च। पुनः स पितरं आस्तिकवचनस्य विषये पप्रच्छ; तदा पितृवदितं दुन्दुभिप्रोक्तं आख्यानं शशंस। स धर्मज्ञः तत्त्वतः तदाख्यानं श्रोतुम् इच्छन् पितरं पप्रच्छ; पितरः अपि पृष्टः सर्वं विस्तरेण न्यवेदयत्। ततः शौनकः सौतिं पप्रच्छ—"किं कारणं तेन राजर्षिणा जनमेजयेन सर्पसत्रे सर्पवधः कृतः? पुनः, आस्तिकेन, द्विजश्रेष्ठेन, कीर्तिवन्तेन, सर्पाणां मोक्षणं किमर्थं कृतम्? केन आस्तिकेन सर्पाः दीप्तसत्रात् विमुक्ताः? कस्य स राजा सर्पसत्रकर्ता पुत्रः? स च द्विजश्रेष्ठः कस्य पुत्रः? एतद् सर्वं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि।" सौतिः उवाच—"आस्तिकस्य महर्षेः प्राचीनस्य ब्राह्मणस्याख्यानं शृणु। यत् श्रीकृष्णद्वैपायनः नैमिषारण्यवासिभ्यः ब्राह्मणेभ्यः उक्तवान्, तत्सर्वं मम पितरं लोमहर्षणं सूतं पूर्वं उपदिष्टम्। स व्यासशिष्यः विद्वान् ब्राह्मणः तदाख्यानं न्यवेदयत्; तस्मात् अहम् अपि तत्तथैव शंसामि। एष आस्तिकाख्यानं यत् त्वया पृष्टम्, हे शौनक! अहं सम्यक् आख्यास्यामि; एतद् पावनं महत् आख्यानम्। आस्तिकस्य पिता प्रजापतिसमः ब्रह्मचारी, अल्पाहारी, घोरतपसि नित्यनिष्ठितः आसीत्। स जरत्कारुरिति ख्यातः, तपसा महावीर्यवान्, यायावराणां श्रेष्ठः, धर्मज्ञः, व्रतस्थः। स एकदा तपोबलसम्पन्नः पृथिवीं संचारन् सायंस्थानं यत्र यत्र प्राप्नोति तत्र तत्र वसन् विचरन् आसीत्। स तीर्थेषु स्नानं कृत्वा सर्वत्र चरन्, महत् परिश्रमेण तपः कुर्वन्, दुर्वरं च तद् अलसस्य। वायुभक्षः, निराहारः, क्षीणः, स्थिरः, दग्धाग्निसमप्रभः स मुनीः इह तत्र चचार। एकदा तु स भ्रमन्, महतीं विवरपातालमध्ये पितॄन् पश्यन्, ते पादोपरीमुखाः लम्बमानाः। तान् दृष्ट्वा जरत्कारुः पितॄन् उवाच—'के यूयं विवरेऽस्मिन्नूर्ध्वपादाः अधोमुखाः लम्बध्वे?' तत्र तृणशकलेन संयुक्ताः, सर्वतः गुहावासिना मूषकेन उपभुज्यमानाः। 'वयं यायावराः व्रतस्थाः ऋषयः स्मः; वंशक्षयेण पृथिव्यां पतामः। अस्माकं वंशे केवलं एकः शिष्टः, स जरत्कारुरिति विख्यातः; स दुर्भाग्यः तपसा एव यतते। स पुत्रोत्पत्तौ न स्पृहयति, न पत्न्यर्थे, मोहात्; तेन वंशक्षयेऽस्माकं पतनं विवरेऽस्मिन् जातम्। रक्षिता अस्माकं स एव दुर्बलः; वंशहीनानां मृत्युलोके सुखं न विद्यते। ते पुण्यकर्मापि स्वर्गवासं न प्राप्नुवन्ति; त्वं कः अस्माकं बान्धवः इव शोचसि, ब्राह्मणश्रेष्ठ? इच्छामः जानितुं त्वं कः अस्मिन्स्थाने; किमर्थं च त्वं शोचसि शोच्यान् अस्मान्?