कदाचित् तु एकदा, महर्षिः मौद्गल्यः भोजनं कुर्वन्, तस्याङ्गुष्ठः सहसा पतितः। तत् दृष्ट्वा नलायनी सा धर्मपत्नी तस्य पात्रीतः तदन्नं निष्किञ्चनमनसा जग्राह। तस्याः तादृशं श्रद्धां दृष्ट्वा, सः कामचारिणः मुनिः तुष्टः सन् पुनः पुनः वरं वृणीष्वेति ताम् अवदत्। तदा सा सती वरं वव्रे। सा उवाच—नाहं वृद्धा, न च दुष्टा, न च निस्तेजा, न च कोपना; न च दुर्गन्धा, न च कृशा, न च लोभिनी। कथं त्वां तत्र तुष्टये सम्प्राप्नुयामि? कथं च त्वया सह वत्स्यामि? एतद् मे ब्रूहि, भगवन्, यथाऽभिलषसि मनसा, शुभं ते अस्तु। तदा सा कल्याणी पतिव्रता, धर्मपतिं कामचारिणं, वरदं सर्वकामदं, तुष्टमात्मानं, सस्मितं प्रहृष्टा वाक्यमुवाच। सा कीर्तिमती भगवती, यः पञ्चधा आत्मानं विभज्य एकत्वेन पुनः एकीकृत्य, सर्वेषां लोकेषु प्रसिद्धः, तम् अव्यक्तात्मानं पुनः पुनः उपभुङ्क्ष्वेति प्रार्थयामास। ततः स महातपाः मुनिः तस्याः वचः श्रुत्वा—एवं भवतु—इत्युक्त्वा, पञ्चरूपाणि धारयन्, सर्वथा तां तुष्टवान्। मौद्गल्यः ऋषिभिः आश्रमेषु पूजितः, नलायन्या सुकेश्या सस्मितया च सह, सर्वासु स्त्रीषु अतिशयेन मान्यः आसीत्। सः स्वेच्छया विचरन्, पुनः पुनः रूपाणि परिवर्तयन्, स्वर्गं गतः, दिव्यैः मुनिभिः सह तत्र अगच्छत्। तत्र देवभूमौ अमृतं भुञ्जानः, शक्रस्य शची द्वारा दिव्यगृहेषु पूजितः। महेन्द्रसेनया सह, सः भगवाँस्तु गिरिषु धावन्, सूर्यस्य दिव्यरथमधिरूढः। पुनः मेरौ सम्प्राप्तः, तत्रैव निवासं कृत्वा, दिव्यगङ्गायां स्नात्वा, तपस्वी तया सह स्थितवान्। चन्द्रस्य किरणजाले वायुवत् भाषमाणः, महर्षिः पुनः पर्वतरूपं धारयन् योगं अचरत्। तस्य शक्त्या तस्मिन् मध्ये महानदी उत्पन्ना। शालवृक्षस्य पुष्पिते, सः भगवाँस्तपस्वी प्रकटितः। लता तं अनुसृत्य, तस्याङ्गं सदा आलिङ्ग्य, तं पोषयामास। सा स्वपतिसहितं तं पोषयन्ती, स्कन्देन सह विचरन्ती, तयोः स्नेहः समं समवर्धत। एवं तस्याः प्रसादात् सः भगवाँस्तपस्वी, ऋषिसत्तमः, विरमितवान्; सा अपि दिव्ययोगेन विरता। सः तां देवीमुपयम्य, तपसा योगेन च तुष्टवान्; सा एकपत्नीव्रता, नित्यं कीर्तिशालिनी अभवत्। अरुन्धत्या सीतेव सा पतिसंयुक्ता अभवत्; सः अपि दमयन्त्याः मातरं अतिशेते। एष सत्यम्, महाबाहो, अन्यथा मा मन्यथा; नलायनी हि दिव्ययोगेन जाताऽभूत्। राजन्, तव कन्या कृष्णा, शुभलक्षणा, तस्मै एव समर्पिता, तस्य चित्तं कदापि अपि न विचलितम्। एवं सा आत्मानं तस्मिन्नेव ब्राह्मणे स्थिरमुपन्यस्य। ततः राजा पृष्टवान्—हे ब्रह्मन्, का हेतुः यत् सौम्या नलायनी मम यज्ञे कृष्णारूपेण जाताऽभूत्? ब्रह्मविदां श्रेष्ठ, तद् मे ब्रूहि। तदा मुनिः उवाच—नृपते, शृणु, यथा तस्यै रुद्रेण वरः दत्तः, यश्च हेतुः या सा पुण्या तव गृहे अभवत्। कथयामि ते कृष्णायाः पूर्वजन्मकथाम्; नलायनी नाम्ना पूर्वं इन्द्रसेना आसीत्। सा मौद्गल्यं पतिं सम्प्राप्य, दुःखरहितं जीवनं यापयामास; तेन महर्षिणा सह सुखान्यनुभूय। बहूनि वर्षाणि, राजन्, निमेषवत् व्यतीयुः; ततः कालेन, स धर्मात्मा, भोगैः तुष्टः, वैराग्यं प्राप। परमधर्मं अन्विष्य, ब्रह्मण्योगनिष्ठः अभवत्; तां त्यक्त्वा, सा पतिता; मौद्गल्यः तपसा सदा सिद्धः। सा तं प्रार्थयामास—भगवन्, मा मां त्याक्षीः; न मया कामानां भोगे तृप्तिः प्राप्ता। सः उवाच—यत् त्वं मम वाक्यं निर्लज्जया ब्रवीषि, यच्च तपोविघ्नकरं कर्म करोषि, ततः मे वाक्यं शृणु। त्वं मनुष्यलोके सुप्रसिद्धा राजकन्या भविष्यसि, पाञ्चालराजस्य महात्मनः द्रुपदस्य दुहिता। तत्र ते पञ्च पतयः प्रसिद्धाः भविष्यन्ति; तैः सौम्यरूपैः सह दीर्घकालं सुखानि भोक्ष्यसे। एवं शप्त्वा, सा पुण्या दुःखिता वनं गता; भोगैः अतृप्त्वा, देवानां नाथं तपसा पूजयामास। निराशा, वायुभोजनया, अन्नरहिता, सूर्यं अनुगता, पञ्चतपसि प्रवृत्ता। तस्याः घोरतपसा तुष्टः पशुपतिः स्वयम्; ततः रुद्रः जगतां नाथः ताम् अवदत्। त्वं उत्तमजन्म भविष्यसि, उत्तमगुणा च, पञ्च पतयः पुण्यश्लाघ्याः ते भविष्यन्ति। सर्वे महेन्द्ररूपधारिणः, महेन्द्रसमबलाः च; तत्र त्वं देवेषु महतीं कीर्तिं साधयिष्यसि। सा उवाच—एकमेव पतिं वृतवती; कथं पञ्च पतयः भविष्यन्ति? कथं एकस्य बहवः पतयः स्युः? रुद्रः प्राह—पञ्चवारं त्वया पतिदानं याचितम्—'पतिं देहि' इति; तस्मात्, सौम्ये, पञ्च पतयः तव भविष्यन्ति, सुखदाः च। धर्मः हि एकपत्नीभावं स्त्रीणाम् अवदधाति; पुरुषस्य तु बह्व्यः पत्न्यः धर्म्यं, धर्मो बहुभिः साध्यः। एवं, राजन्, नलायन्याः अद्भुतं जन्म, तस्याः पुण्यकर्मणः, रुद्रवरप्रदानस्य च, कृष्णायाः पूर्वकथां मुनिना सम्यक् निवेदितम्।