ततः गन्धर्वराजः दिव्यदूतश्च, उभौ महात्मानौ, धर्मराजं समीपमागतौ तस्य वचः प्राहतुं प्रवृत्तौ। तौ धर्मराजाय प्राहतुं, “धर्मराजन्, यदि तव इच्छाऽस्ति, रुरोः आयुः-षड्भागं प्रामद्वरा शुभा पत्न्युत्तिष्ठतु।” धर्मराजः दिव्यदूतं प्रत्युवाच, “यदि त्वं इच्छसि, रुरोः आयुः-षड्भागेन प्रामद्वरा पत्न्युत्तिष्ठतु।” एवं उक्ते, कन्या प्रामद्वरा उत्तिष्ठति, तस्य वर्णः दीप्तिमान्, निद्रातः जागरिता इव, रुरोः आयुः-षड्भागेन। भविष्ये दृष्टं यः—रुरोः दीप्तिमतः दीर्घायुषः पत्न्यर्थं आयुः-षड्भागः क्षीणः। ततः शुभदिने, तयोः पितरौ हर्षेण विवाहं विधाय, उभौ परस्परहितं अन्विच्छन्तौ, परस्परेण रममाणौ। रुरुः दुर्लभां पत्नीं पद्मकेसरसमानवर्णां प्राप्य, दुष्टजीवान् नाशयितुं व्रतं कृतवान्, दृढनिश्चयः। सर्वान् दुष्टजीवान् दृष्ट्वा, तीव्रकोपेन यथाशक्ति शस्त्रं गृहीत्वा तान् हन्तुं प्रवृत्तः। एकदा ब्राह्मणः रुरुः महावने प्रविष्टः, तत्र दुण्डुभं वृद्धं शयानं दृष्टवान्। ततः कोपितः ऋषिः, कालदण्डमिव दण्डं उत्तोल्य, दुण्डुभं हन्तुं संकल्प्य वचः प्राह। दुण्डुभः प्रत्युवाच, “तपस्विन्, मया तव न किञ्चिद् आज्ञापराधं कृतम्; तव कोपात् मां हन्तुं किम् इच्छसि?” रुरुः प्रत्यवदत्, “मम पत्नी, प्राणसमा, सर्पेण दष्टा; तस्मात् सर्पेभ्यः प्रतिज्ञां कृतवान्। यः सर्पः मया दृष्टः, तं हन्तुं प्रतिज्ञां कृतवान्; अतः त्वां हन्तुं इच्छामि, त्वं अद्य प्राणान् हाप्स्यसि।” “अन्ये सर्पाः मानवान् दष्टवन्तः, हे दुण्डुभ, त्वं दुण्डुभगन्धयुक्तः, न हन्तव्यः। नानाविधाः हान्याः, नानाविधाः धर्माः, नानाविधाः दुःखानि, नानाविधाः सुखानि; हे दुण्डुभ, धर्मज्ञः, त्वं न हन्तव्यः।” दुण्डुभस्य वचनं श्रुत्वा, रुरुः तं मुनिं विज्ञाय, भयभीतः अपि, न हन्तुं प्रवृत्तः। ततः रुरुः तं शान्तये वचः प्राह, “सर्प, त्वं केन कारणेन एतादृशं रूपं प्राप्तः, त्वं कः?” दुण्डुभः प्रत्युवाच, “पूर्वं अहं ऋषिः रुरुः नाम, सहस्रपादः, ब्राह्मणस्य शापात् सर्परूपं प्राप्तवान्।” रुरुः पप्रच्छ, “कोपितेन ब्राह्मणेन त्वं किमर्थं शप्तः, हे श्रेष्ठसर्प? कियद् कालं सर्परूपे स्थितः?” दुण्डुभः उवाच, “पूर्वे काले, ब्राह्मणः खगमः नाम मम मित्रम्, व्रतपरः, तपस्वी, सत्यवादी। बाल्ये क्रीडन्, अहं तृणैः सर्पं निर्मितवान्; सः अग्निहोत्रे प्रवृत्तः, भयात् मूर्चितः। चेतनां प्राप्तः सः तपस्वी, व्रतपरः, सत्यवादी, कोपात् मां उवाच। ‘यथा त्वं सर्पं कृतवान्, तेन मां त्रासितवान्, तथा मम शापेन त्वं सर्पः भव, सामर्थ्ये समानः।’ तस्य तपःबलं ज्ञात्वा, अहं मनसा व्याकुलः अभवम्। तस्मात् समये, अञ्जलिं कृत्वा, तं मित्रं उवाचम्, ‘मित्र, क्रीडायै एतत् कृतम्।’ ‘त्वं ब्राह्मण, क्षमस्व, शापः निवर्त्तय।’ तं मां व्याकुलं दृष्ट्वा, सः उवाच। सः तपस्वी, श्वासं श्वास्य, पुनः पुनः, कोपात् उवाच, ‘मया न मृषा उक्तम्, शापः अवश्यं भविष्यति।’ ततो वचनं उवाच, ‘श्रुणु, तपस्विन्, यद् वक्ष्यामि; तद् वचनं हृदि स्थापय। प्रमतेः पुत्रः रुरुः नाम शुद्धः जातः; तं दृष्ट्वा, तव शापः निवर्त्स्यति, शीघ्रं। तेन उक्तम्, अहं सर्परूपं प्राप्तवान्।’ ‘त्वं प्रमतेः पुत्रः रुरुः अभिज्ञातः; अद्य स्वं रूपं प्राप्त्वा, तव हिताय वचः वक्ष्यामि।’ ततः दुण्डुभरूपं त्यक्त्वा, सः ब्राह्मणः तेजस्वी, स्वं दिव्यं रूपं प्राप्तवान्। सः रुरुः अद्भुतवीर्यं दृष्ट्वा, वचनं उवाच, ‘अहिंसा परमं धर्मः, सर्वभूतश्रेष्ठ ब्राह्मण।’ ‘तस्मात् ब्राह्मणः कदाचित् कञ्चन जीवम् न हिंस्यात्; ब्राह्मणस्य परमं शिक्षायाः सौम्यता। वेदवेदाङ्गविद् सर्वभूतानां अभयदः; अहिंसा, सत्यं, क्षमा—एतानि गुणानि तस्य। ब्राह्मणस्य परमं धर्मः वेदसंरक्षणम्; क्षत्रियस्य धर्मः तव न तुल्यः। दण्डधारणं, उग्रता, प्रजापालनं—एतानि क्षत्रियस्य कर्माणि; रुरुः, मे वचनं शृणु।’ ‘जनमेजयस्य यज्ञे सर्पविनाशः अभवत्; तत्र ब्राह्मणेन त्रस्तसर्पाणां रक्षणम् अपि। आस्तिकात् द्विजश्रेष्ठात्, तपोबलसम्पन्नात्, तेजस्विनात्, वेदवेदाङ्गविशारदात्, सर्पसत्रे मोक्षः अभवत्।’ रुरुः पप्रच्छ, “राजा जनमेजयः कथं सर्पान् हिंसितवान्? तत्र सर्पाः किमर्थं हिंसिताः, ब्राह्मणश्रेष्ठ?” “आस्तिकेन सर्पाः किमर्थं मुक्ताः, ब्राह्मणश्रेष्ठ? सर्वं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि।” एवं धर्मराजस्य, दुण्डुभस्य, रुरोः च संवादः, स्नेहपूर्णः, धर्मयुक्तः, महाभारते प्रकटितः।