पाण्डवः स्वभ्रातुः संकेतं ज्ञात्वा निवृत्तः, धर्मराजः तु, हे कौरव, रोषपूर्णं दुर्योधनं निगृह्य स्थितवान्। सभामध्ये सर्वराज्ञां साक्षात् सः युधिष्ठिरः तेन सह समरं कृतवान्, किन्तु तदा बलवानपि दुर्योधनः युधिष्ठिरं नापेक्ष्य तेन न समरे युद्धं चकार। तस्मिन्नन्तरे धर्मराजः युधिष्ठिरः तीक्ष्णेण बाणेन रिपुं नाशयन्तं दुर्योधनं ताडितवान्। ततः सर्प इव दण्डेन ताडितः कोपवशात् दुर्योधनः सर्वशक्त्या प्रतिपन्नः राजा युधिष्ठिरं प्रत्युद्युत्य युद्धमकरोत्। राजा तदा युद्धे धृतराष्ट्रपुत्रस्य सज्यं धनुः छित्त्वा, तं बाणवृष्ट्या क्षिप्त्वा रणभूमिं त्यक्तवान्। किन्तु दुःशासनः महान् रोषमापन्नः सहदेवेन समरं कृत्वा, दीर्घकालं युद्धं कृत्वा, अन्ते पराजितः, धनुः त्यक्त्वा भूमौ पपात्, उत्थाय खड्गं च छत्रं च गृहीत्वा अग्रे प्रधावितवान्। तं कौरवं विकर्णश्चित्रसेनौ च, शक्तिहीनः च ब्राह्मणः 'मा युद्धस्व कौरव' इति निगृह्य स्थिताः। दुःसहः च नकुलः च युद्धे उत्सुकौ, तौ दृष्ट्वा बलशालिनः कौरवाः इदं वचनं अब्रुवन्— 'निवर्तध्वं आर्याः! किमेतद् ब्राह्मणेषु क्रौर्यम्? एते ब्राह्मणाः दुर्बलाः, यूयं महाबलिनः।' 'इह द्वौ घोरौ ब्राह्मणौ वाय्विन्द्रसमौ बलतः; ये केनापि स्युः, तौ नमः कुर्मः, स्वपुरीं प्रतियास्यामः।' इति उच्चैः उक्त्वा कौरवाः निवृत्ताः, ब्राह्मणाश्च तत्र समागताः हृष्टाः समवेत्य सन्तुष्टाः। तदा बहवः क्षत्रियाः तत्र युद्धभूमौ स्थित्वा, ब्राह्मणान् सर्वतः परिवृत्य दृष्टवन्तः। ब्राह्मणाः विजयं सम्प्राप्य कन्यया सह निर्गताः, भीमसेनजिते शल्यकर्णयोः पराजये च। दुर्योधने च दुःशासने च युद्धात् निवृत्ते, सर्वे राजानः भीमसेनं भयभीताः परिवव्रुः। तत्र सर्वे संनिहिताः समं वदन्तः, 'कौ एते द्वौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ? तेषां वंशं वासस्थानं च विज्ञायाम।' 'कः वा रामद्रोणयोरन्यः, अथवा पाण्डवो राजाभिषिक्तः, राधेयकर्णं युद्धे जेतुं समर्थः? कः वा देवकीपुत्रकृष्णः, अथवा शारद्वतपुत्रः कृपः, दुर्योधनं युद्धे तिष्ठतुं समर्थः? कः वा बलदेवो वा भीमसेनः, अन्यः कः मद्रराजं शल्यं पराजेतुं शक्तः? कः अन्यः वीर्यवान् दुर्योधनात् अन्यः यो युद्धे तादृशं वीरं पातयेत्? ब्राह्मणैः परिवृतेऽस्मिन्युद्धे निवर्तामः।' 'ब्राह्मणाः सदा रक्षितव्या, अपि दोषं कृत्वापि, सर्वदा; यदि न तान् अत्र प्राप्नुमः, तर्हि पुनः युद्धे यत्नं करिष्यामः।' इति राज्ञां वचः श्रुत्वा, सः युद्धे तं कर्म कृत्वा अन्यान् अपि जनान् समाहृत्य स्थितवान्। भीमस्य कर्म दृष्ट्वा, कृष्णः कुन्तीपुत्रयोः संशयं कृत्वा, राज्ञः तान् कन्यां धर्मेण जितां इति निवेद्य, तान् राजानः निवारितवान्। एवं युद्धकुशलाः सर्वे युद्धात् निवृत्ताः, राजर्षयः विस्मिताः स्वगृहाणि प्रत्ययुः। युद्धे ब्राह्मणाः विजिताः, पाञ्चाली तैः नीताः— इत्येवं सर्वे संनिहिताः उक्त्वा तत्र निर्गताः। रुरुचर्मवासाः ब्राह्मणैः छादितौ भीमसेनधनञ्जयौ कठिनेन मार्गे निर्गतौ। शत्रुभ्यः विमुक्तौ, ब्राह्मणैः संरक्षितौ, तौ वीरौ राजपुत्रौ कृष्णया सह तत्र विराजितौ। पौर्णमास्यां रात्रौ, मेघोत्थितचन्द्रसूर्याविव, तयोः माता विविधान् आपदः चिन्तयन्ती स्थितवती। पुत्राः न प्रत्यागताः, भिक्षाकालः चातिक्रम्य गतः, सा चिन्तयामास—'कुरवः पुत्रान् विज्ञाय हत्वा स्युः।' अथवा मायाविभूतिभिः असुरैः, क्रूरैः शत्रुभिः; व्यासोऽपि तदा अनिष्टमेव अभ्यनुयायि। एवं पुत्रेषु स्नेहेन कुन्ती चिन्तयन्ती, तदा मेघान्धकारे दिने, जनानां शयनसमये— सायं सूर्ये मेघैः छन्ने, अर्जुनः ब्राह्मणैः सहितः भार्गवस्य गृहम् प्रविवेश। तत्र भार्गवस्य कार्यशालां गत्वा, तौ महाबलौ पृथापुत्रौ, तां दृष्ट्वा, याज्ञसेन्याम् आश्वास्य, 'भिक्षां प्राप्तवन्तः स्म' इति न्यवेदयेताम्। सा अन्तःशालायां पुत्रान् अदृष्ट्वा, सर्वे समागताः सन्तः, 'सर्वे मिलित्वा भुञ्जीत' इति उक्तवती; तदा कुन्ती कृष्णां दृष्ट्वा, 'हन्त, कठोरं वचनं मया उक्तम्' इति व्याहरत्। अधर्मभयात्, मनसि विचिन्त्य, कुन्ती याज्ञसेन्याः करं गृहीत्वा, तां विश्वसनीयं कृत्वा, युधिष्ठिरस्य समीपं गत्वा इदं वचनं अब्रवीत्— 'एषा कन्या राजा द्रुपदस्य पुत्री, तव भ्रातृभ्यां मम समर्पिता; यथोचितं मया अपि उक्तं—'भुंजध्वम् एकत्र'— हे राजन्, अनवधानात्। कथं नु अद्य मया मिथ्या उक्तं स्यात्? ब्रूहि कुरुनन्दन, न किञ्चिदधर्मः, न च पाञ्चालराजकन्यायां भ्रमः स्यात्।' मातुः वचः श्रुत्वा, स बुद्धिमान् वीर्यवान् राजा, क्षणं चिन्तयित्वा, मातरं समाश्वास्य, धनञ्जयमिदं वचनमब्रवीत्— 'त्वया याज्ञसेनी जीता, फाल्गुन, सा त्वया सह शोभिष्यते, अग्निं प्रज्वालय, रिपुंजय, विधिपूर्वकं पाणिं गृहाण।' 'राजन्, मामधर्मचारी न कुरु; एष धर्मो नास्ति, न च विदुषां प्रियः; त्वं पूर्वं स्थाप्यः, ततः भीमो महाकर्मा।