तस्मिन्नेव काले, महर्षे, गन्धर्वराजो विश्वावसुर्नाम मेनकायाः सम्भूतः। सा मेनका अप्सराः, कालेन सुतं स्वं स्थूलकेशाश्रमं प्रति विससर्ज, हे भार्गव। सा चाप्सराः मेनका, तं गर्भं नदीतीरे परित्यज्य, निर्दया निर्लज्जा च तत्रैव निर्गता। ततो महानृषिः ताम् कन्यां, दिव्यसमुत्थितामिव शोभायुक्ताम्, नदीतीरे परित्यक्तां दृष्टवान्। स्थूलकेशो नाम महातेजाः स ऋषिः, तां कानने एकाकिनीं, बन्धुविहीनां कन्यां ददर्श। स सत्त्ववान् महर्षिः, करुणया समन्वितः, तां कन्यां गृहित्वा स्वाश्रमे पालयामास; सा च सौम्यरूपा तत्रैव सुसंस्कृता ववृद्धे। स्थूलकेशो महायशाः स ऋषिः, सर्वाणि जातकर्मादिकानि विधिवत् तस्यै सम्यग् अकारयत्। सा च अन्याभ्यः स्त्रीभ्यः रूपेण, सौन्दर्येण, चारित्रेण च विशिष्टा, तस्य महर्षेः कृपया प्रमद्वरा इति नाम्ना अभिव्याहृता। तस्याश्रमे प्रमद्वरां दृष्ट्वा, धर्मात्मा रुरुः प्रेम्णा पराभूतः। तदा रुरुः स्वपितरं मित्रैः सह विज्ञाप्य, प्रमतिर्नाम पितरं स्थूलकेशं प्रति सुप्रसिद्धं कन्यायाः याचनार्थं जगाम। ततः तस्य पितुः अनुमतिः लब्ध्वा, कन्या प्रमद्वरा रुरवे दत्ताभवत्, शुभे मुहूर्ते, देवतारक्षिते नक्षत्रे विवाहः समुपपादितः। केचन दिनानन्तरं, विवाहसमये समीपे, सा शुभवर्णा कन्या सखीभिः सह क्रीडन्ती आसीत्। सा तु, दैवयोगेन, मार्गे शयानं सर्पं नापश्यत्, तं चाक्रामत् मृत्युम् इच्छन्तीव। तदा कालधर्मेण प्रमत्ता सा कन्या, तेन सर्पेण क्रुद्धेन विषदंष्ट्रेण तीव्रं दष्टा। सर्पदष्टया सा कन्या, सहसा भूमौ निपपात, वर्णं त्यक्त्वा, शोभां च हित्वा, भूषणानि चेतनां च नष्टवती। सा विस्रस्तकेश्या, मृतवत्, द्रष्टुम् अयुक्ता, स्वजनानां दुःखहेतुः अभवत्, याऽपूर्वं द्रष्टव्यतमा आसीत्। सर्पविषेण ताम् अधिरूढां, शयानामिव, भूमौ सुप्तां, तन्वीं, अतिविशालां शोभां वहन्तीं दृष्ट्वा, तस्य पितरः अन्ये च तपस्विनः, भूमौ पतितां, पीडितां, कमलसमप्रभां अपश्यन्। तदा सर्वे द्विजश्रेष्ठाः, करुणया समाक्रान्ताः, तत्रैव समेता: स्वस्त्यात्रेयः, महाजनुः, कुशिकः, शङ्खमेखलः च। उद्दालकः, कथः, श्रीमान् श्वेतः, भारद्वाजः, कौणकृत्सः, अर्ष्टिषेणः, गौतमः च तत्र समागताः। प्रमति: पुत्रेण सह अन्यैः वनेचरैः, तां कन्यां सर्पदष्टां, मृतां दृष्ट्वा, करुणया आर्ताः अभवन्; रुरुः तु शोकात् बहिः निर्गत्य, सर्वे द्विजश्रेष्ठाः तत्रैव उपाविशन्। यदा ते महात्मानः ब्राह्मणाः तत्र उपविष्टाः आसन्, तदा रुरुः, दुःखेन पीडितः, घनं वनं प्रविश्य उच्चैः रोदनं चकार। स दुःखेन अभिभूतः, प्रियाम् प्रमद्वरां स्मरन्, बहु विलप्य शोकवचनानि उवाच। "भूमौ पतिता सा तन्वी, मम शोकं वर्धयन्ती, पूर्णचन्द्रवदना, मम प्राणानिव हरन्तीव। या पूर्णश्रोणिः, पद्मपत्रनयना, यदि सा मृत्युम् आप्नोति, शीघ्रं गच्छेत् वा मम प्राणैः सह? पितरौ, मातरं, मित्राणि, सर्वान् बान्धवान् च, मम प्रियाया हान्याः किम् अन्यत् दुःखतरं? यदि मया किञ्चिद् दत्तं, तपः कृतं, गुरूणां सम्यक् पूजनं च, तेन पुण्येन मम प्रिया जीवतु। यथा च अहं संयतः, व्रते स्थितः, तस्मात् एषा प्रमद्वरा अद्य उत्थायात्।" एवं विलपन्तं रुरुं, प्रियायाः शोकात्, दिव्यदूतः वनं प्रविश्य, तं प्रति वचनं प्रोवाच। "यदि मम कृष्णे, विष्णौ, हृषीकेशे, लोकनाथे, असुरारौ च, भक्तिः निश्चला अस्ति, तेन मम प्रिया जीवतु।" यदा रुरुः विलप्य, सर्वे देवाः करुणया तं प्रति दूतं प्रेषयामासुः, तस्य हिताय वचनं वदितुम्। स शुद्धात्मा देवदूतः शीघ्रं आगत्य, शोकातुरं रुरुं प्रति देववचनं अवदत्। "ब्राह्मण, सर्वैः देवैः अहं त्वत्समीपं प्रेषितः; शृणु, द्विजश्रेष्ठ, हिताय उक्तं वचनम्। यत् त्वं शोकात् भाषसे, रुरो, तद् व्यर्थं नास्ति; किन्तु मर्त्यस्य प्राणगते पुनरागमनं नास्ति, धर्मज्ञ। एषा गन्धर्वाप्सरसः दुहितरः प्राणान् त्यक्तवती; अतः, प्रिय, शोकं मा कुरु। तथापि, देवैः पूर्वं उपायः स्थापितः; यदि इच्छसि, तं कृत्वा प्रमद्वरां पुनः लप्स्यसे।" रुरुः उवाच—"कः स उपायः देवैः स्थापितः? सत्यम् वद, दिव्य; शृत्वा तद् अहं यथावत् करिष्यामि; त्वं मे त्रातुम् अर्हसि।" दूतः उवाच—"हे भार्गव, अर्धमायुः स्वीयं कन्यायै ददातु; तदा तव पत्नी प्रमद्वरा पुनः उत्पत्स्यते।" रुरुः उवाच—"व्योमचारीणां श्रेष्ठ, अहम् अर्धमायुः कन्यायै ददामि; सा मे प्रिया भूषणवती रूपयुता च उत्थातु।