वसिष्ठः पराशरस्य राक्षसवधस्य निवारणं न चकार, दृढनिश्चयः सन् यः स्वयमेव तस्य व्रतस्य द्वितीयांशं भर्तुं निश्चितवान्। तस्मिन्यज्ञे महर्षिः त्रिषु दीप्तेषु अग्निषु चतुर्थः अग्रतः अग्निरिव प्रकटितः अभवत्। तेन शुद्धेन शक्तियुक्तेन यज्ञेन आकाशः मेघविनिर्मुक्तसूर्यप्रभायामिव प्रकाशितः। तत्र सर्वे ऋषयः वसिष्ठप्रमुखाः तं तेजस्विनं द्वितीयसूर्यवत् पश्यन्तः स्थिताः। ततः दृढनिश्चयः अत्रिः, यः अन्यैः दुष्प्राप्यः, तं यज्ञं सम्पूर्णयितुं आगतः। एवं पुलस्त्यः, पुलहः, महाक्रतुः च तत्र आगम्य, राक्षसजीवनरक्षणे अभिलषन्तः उपस्थिताः। पुलस्त्यः, हे भारतश्रेष्ठ, पराशराय शत्रुसूदनाय राक्षसवधविषये इदं वचनम् अब्रवीत्— "वत्स, किं तव एषा विनाशः दुःखं न जनयति? किं सर्वेषां राक्षसाणां, ये मूढाः निर्दोषाः च, वधेन त्वं न क्लिश्यसे?" "मम वंशविनाशं त्वं न कुर्याः; एषा द्विजतपस्विनां धर्मेषु दृश्यते न, वत्स। संयमः परमः धर्मः— तं आचर, हे पराशर। त्वं पुरुषश्रेष्ठः, अधर्मं चरसि, पराशर।" "शक्तिं, धर्मिष्ठं, न उल्लङ्घयेत्; न च मम वंशविनाशं एवं कुर्याः। शक्तेः शापेन, हे वसिष्ठ, एतत् अभवत्; दोषेन स्वेन तव पुत्रः शक्तिः स्वर्गं गतः।" "न कश्चन राक्षसः तं भोक्तुं शशाक, हे ऋषे; वसिष्ठस्य पुत्रः राक्षसैः कौशिकेन मुक्तैः भक्षितः। तदा न शापः उक्तः, न रक्षणे प्रवृत्ताः।" "ते धैर्यवन्तः स्वदेहं दग्ध्वा 'अन्यः देहः भवतु' इति उक्त्वा, तदा स्वकर्मणा मृत्युः दृष्टः।" "विश्वामित्रः तत्र कारणम् अभवत्, हे पराशर; राजा कल्माषपादः स्वर्गं गत्वा तत्र रमते।" "वसिष्ठस्य पुत्राः, ये शक्तेः अधमाः, ते सर्वे देवैः सह प्रमुदिताः सन्तः हर्षपूर्णाः रमन्ते।" "एतत् सर्वं महर्षिः वसिष्ठः जानाति; एषः राक्षसविनाशः तपस्विभिः कृतः, हे प्रिय।" "त्वं अपि तत्र कारणम् अभवः, हे वसिष्ठपुत्र; अतः यज्ञं विसृज— शुभं ते अस्तु, यज्ञः पूर्णः भवतु।" एवं पुलस्त्येन तथा वसिष्ठेन च संबोधितः, महातपाः शक्तिपुत्रः तं यज्ञं समापयत्। तं राक्षसविनाशाय समाहितं अग्निं स हिमवतः उत्तरदिशि महावने विसृज्य। तत्र अपि अद्य तं अग्निं दृश्यन्ते, यः सर्वदा राक्षसान्, वृक्षान्, शिलान् च पर्वणि पर्वणि भक्षयति। पुनः, महातेजसा शक्तिपुत्रः, विश्वामित्रविनाशाय इच्छन्, अतिभयङ्करं तपोबलसम्पन्नं अग्निं समाहितवान्। वसिष्ठेन विश्वामित्रस्य हिताय समाहितः अग्निः, बुद्धिमता स्कन्देन, यः अग्निसदृशतेजसः, विनष्टः। किं कारणम्, यः राजा कल्माषपादः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, स्वगुरवे स्वपत्नीं समर्पितवान्? परमधर्मविद् वसिष्ठः, महात्मा, तं न योग्यं समागमं किमर्थं कृतवान्? वसिष्ठः कदाचित् परमधर्मविरुद्धं कर्म कृतवान्, हे मित्र; मे संशयं सर्वं त्वं अपाकुरु। धनञ्जय, यत् त्वं माम् पृच्छसि, वसिष्ठस्य, दुष्प्राप्यस्य, तथा मित्रसहस्य विषयम्, तद् शृणु। सर्वं तव उक्तवान्, यथा स राजा शक्तिना, वसिष्ठपुत्रेण, शप्तः, हे भारतश्रेष्ठ। स शापबलात्, कोपात् विक्षिप्तनयनः, पत्नीसहितः नगरात् निर्गत्य, हे शत्रुसूदन, गतः। पत्नीसहितः निर्जनवनं गत्वा विचरन्, तत्र विविधमृगैः, नानाजन्तुभिः, पूर्णं वनं आससाद। बहुवल्कललतावृतं, नानावृक्षसमाकीर्णं, तद् वनं भीषणनादेन निनादितं, स शापपीडितः विचरन्। कदाचित्, क्षुधया पीडितः, आत्मनः भोजनार्थं अन्वेषयन्, स महातपः एकस्मिन् निर्जनवने किञ्चिद् दृष्टवान्। एकः ब्राह्मणः पत्नीसहितः समागतः; तं दृष्ट्वा, तौ भयभीतौ, कार्यं न साधयित्वा, शीघ्रं पलायितौ। पलायमानौ तौ, राजा ब्राह्मणं बलात् गृहीत्वा; तस्य पतिं गृहीतम् दृष्ट्वा, ब्राह्मणपत्नी अब्रवीत्— "मे वचनानि शृणु, हे राजन्, यानि अहं तव उक्तवती, स्थिरनिश्चयः; त्वं सूर्यवंशसमुत्पन्नः इति लोके प्रसिद्धः।" "धर्मे जाग्रतः, वृद्धसेवायाम् अनुरक्तः; शापपीडितः, दुष्प्राप्य, पापं न कुर्याः।" "अद्य, ऋतौ, पतिसंयोगपीडिता, गर्भार्थं समागतास्मि, तु मनोरथः न सिद्धः।" "दया कुरु, राजश्रेष्ठ, मम पतिं मुक्त्वा; सा रुदती अपि, स अनुकम्पां न अकरोत्।" "स व्याघ्रः स्वप्रियं यथा भक्षयति, तैः क्रुद्धः ब्राह्मणं भक्षितवान्; क्रोधात् तस्याः अश्रूणि भूमौ अपतन्।" "तानि अश्रूणि दीप्तं अग्निं अभवत्, तं देशं प्रकाशितवन्ति; ततः, दुःखपीडिता, पतिसंयोगवियोगात्...