अथ कथायाम्— शक्तेः पुत्रः गर्भे स्थितः द्वादशवर्षाणि वेदान् अधीतवान् इति महर्षये वसिष्ठाय अदृश्यन्ती निवेदयामास। तया एवम् उक्तः वसिष्ठः प्रहृष्टः अभवत्—"सन्ततिर्भवति" इति सन्दिश्य मृत्योर् मार्गतः निवर्तितः। ततः सः स्वपत्नी सह पुनः निवर्त्य वनान्तरे एकाकी कालयमासपादं राजानं अपश्यत्। राजा तं दृष्ट्वा, राक्षसग्रस्तः, क्रोधेन उत्तिष्ठन् ऋषिं भक्षणाय प्रवृत्तः। तस्य क्रूरप्रवृत्तिं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा अदृश्यन्ती भीतान्तरया वाणीम् उवाच— "भगवन्, मृत्युसदृशः दण्डधरः भीषणः राक्षसः दारुणदण्डं धृत्वा इह आगच्छति। त्वं वेदविदां श्रेष्ठः, त्वया विना अन्यः कोऽपि तं निवारयितुं न शक्नोति। रक्ष मे, भगवन्, अस्मात् पापात् भीमदर्शनेन राक्षसात्; सः राक्षसः नूनं अस्मान् भक्षितुम् इच्छति।" वसिष्ठः तां सम्बोध्य उवाच—"मा भैः, कन्ये; राक्षसात् त्वं न भयं कुरु। न राक्षसः एषः, यः त्वं भीमं आपतन्तं पश्यसि। एषः कालयमासपादः, पृथिव्यां वीर्येण प्रसिद्धः, अत्र वनभागे वसति, अतिदारुणः।" राजं तं धावन्तं दृष्ट्वा वसिष्ठः केवलं "हुम्" इत्युक्त्या तं निरोधयामास। पुनः मन्त्रशुद्धेन वारिणा तं सिञ्च्य योगबलात् शापात् विमोचयामास। द्वादशवर्षाणि वसिष्ठस्य शक्तिमात्रेण सः ग्रहस्य संयोगे सूर्यः इव राक्षसग्रस्तः आसीत्। विमुक्तः राजा राक्षसात् तदा तं महावनं तेजसा दीप्तयामास, सूर्यः सायं मेघान् इव। चेतनां पुनः प्राप्त्वा सः अञ्जलिं कृत्वा वसिष्ठं समये सम्मान्य उवाच— "भगवन्, अहं सौदासः, येन त्वया यज्ञे विनियुक्तः; समये यदि इच्छसि, वद—किं ते करवानि?" वसिष्ठः सन्दिश्य उवाच—"शास्त्रानुसारं आचरतुं, राज्यं यथावत् पालय; किन्तु, हे राजन्, ब्राह्मणं कदापि अवमान्य न कुर्यात्।" राजा प्रतिज्ञाय उवाच—"भगवन्, ब्राह्मणश्रेष्ठं कदापि न अवमानयिष्यामि; तव आज्ञायां स्थित्वा द्विजातीन् विधिवत् पूजयिष्यामि।" पुनः राजा प्रार्थयामास—"हे वेदविदां श्रेष्ठ, इक्ष्वाकुवंशस्य ऋणात् मोक्षं प्राप्तुं त्वत्तः इच्छामि।" वसिष्ठः प्रत्यवदत्—"सन्ततिसिद्ध्यर्थं त्वं धर्मशीलां, रूपसम्पन्नां, गुणयुक्तां रानीं सम्प्राप्तुं यत्नं कुरु, इक्ष्वाकुवंशवृद्धये।" वसिष्ठः सत्यनिष्ठः, धनुष्मतां श्रेष्ठः, तत्र राजानं प्रत्यवदत्—"दास्यामि" इति। ततः समये वसिष्ठः तेन सह प्रसिद्धां अयोध्यां जगाम। तत्र सर्वे जनाः हर्षिताः, पापरहिताः, महात्मानः, देवाः स्वामीव स्वागतं कृतवन्तः। दीर्घकालात् राजा वसिष्ठसहितः शुभलक्षणां नगर्यां प्रविष्टः। अयोध्यावासी तं राजानं पुरोहितेन सह सूर्यः उदितः इव दृष्टवन्तः। सः धन्यः अयोध्यां तेजसा पूरयामास, शरदिन्दुः आकाशे उदितः इव। सा नगरी स्वच्छमार्गा, पताकाध्वजैः शोभिता, तस्य मनः प्रमोदितवती। सः नगरी सन्तुष्टैः, सम्पन्नैः जनैः पूर्णा, तस्मिन् काले तेन दीप्तवती, अमरावती इन्द्रेण यथा। राजर्षिः नगर्यां प्रविष्टः, तदा राजाज्ञया रानी वसिष्ठं उपगच्छत्। ततः कालानुसारं वसिष्ठः, ऋषिसारः, दिव्यविधिना रानीं समागत्य सन्ततिं अकरोत्। सा गर्भिणी भूत्वा, राजानं सम्मान्य, वसिष्ठः तपोवनं प्रत्यगच्छत्। दीर्घकालात्, सा गर्भं धारयन्ती, प्रसवम् न अकरोत्; तदा रानी गर्भं अश्मना विदार्य प्रसूतवती। द्वादशे वर्षे राजर्षिः अश्मकः नाम, पौदन्यं स्थापयन्, उत्पन्नः। ततः आश्रमवासिनी अदृश्यन्ती शक्तेः वंशधरं पुत्रं प्रसूतवती, सः शक्तिद्वितीयः इव आसीत्। वसिष्ठः स्वपौत्रस्य जातादिकं संस्कारं स्वयं अकरोत्। पितरि गते वसिष्ठः रक्षकः अभवत्; गर्भे स्थितः इति कारणात् सः पराशरः इति लोके प्रसिद्धः अभवत्। सः धर्मात्मा वसिष्ठं पितरं इव सदा सम्मान्य, पुत्रः पितरं यथा आचारं अकरोत्। सः वसिष्ठं "पितः" इति सम्बोध्य मातरं अदृश्यन्तीं उपस्थितां उवाच। "पितः" इति अर्थपूर्णं वचनं उक्त्वा अदृश्यन्ती अश्रुपूर्णनेत्रा तं मधुरं वचनं शृण्वन्ती उवाच— "मा पितरं सम्बोधय, पुत्र; न तं पितरं वद। तव पिता राक्षसेन वनान्तरे भक्षितः, पुत्र।" इति कथायाम्।