विपाशा नाम्ना सा नदी लोकेषु प्रसिद्धा बभूव, हे भारत, तस्य सत्यवादिन ऋषेः वचोभ्यः। तां नदीं तीर्त्वा, भगवाँस्स ऋषिः शोकाभिभूतः सन्, राजन्, पुनः मार्गमणो निर्जनं प्रपद्यत। स दुःखेन मनसि संकल्प्य, स्थाने स्थाने न तिष्ठन्, पर्वतान् नद्यः सरांसि च विचचार। पुनः हिमालयनदीं ताम्, तीव्रतरङ्गाम्, भीमकच्छपसंयुक्ताम्, दृष्ट्वा, स ऋषिः स्वयम् अप्सु न्यपतत्। सा च उत्तमा नदी, ब्राह्मणं वह्निसदृशं ज्ञात्वा, शतधा प्रविभज्य, तस्मात् शतद्रुशब्दा बभूव। पुनः स्थले स्थितं स्वात्मानं दृष्ट्वा, स ऋषिः मनसि चकार—नात्र मरणं शक्यमिति। ततः स स्वाश्रमं पुनर् अगच्छत्। स बहून् पर्वतान्, नानाविधान् देशांश्च अगच्छत्; तं च अदृश्यन्ती नाम भार्या अनुससार। अथ, एकदा, सः वेदध्वनिं पृष्ठतः श्रुतवान्, षडङ्गसम्पन्नं, अर्थसम्पूर्णं च। स अनुगम्यमानः, "कः मामनुगच्छति?" इति पप्रच्छ। तदा अदृश्यन्ती, स्नुषा, प्रत्युवाच। "भगवन्, तव धर्मपत्नी महातपस्विनी, मुनिसदृशी च; अहम् अपि एकाकिनी त्वया सह यास्यामि—नान्यः पन्थाः अस्ति।" स ऋषिः पुनः अपृच्छत्—"कस्य अयम् वेदध्वनिः षडङ्गयुक्तः? पुरा अहं शाक्तेः पुत्रस्य वेदस्वनं श्रुतवान्।" सा अब्रवीत्—"एष गर्भस्थितः बालः शक्तेः पुत्रः, तव एवात्मजः; द्वादशवर्षाणि अत्र वेदान् अभ्यास्यति, मुनिवर।" तया एवमुक्तः, स वसिष्ठः प्रमुदितः, "अस्ति सन्ततिः" इति वदन्, मृत्युतः निवृत्तः। ततः भार्यया सह निवृत्तः, स राजन्, वसिष्ठः कानिचन वनेषु विचरन्, कल्माषपादं वनान्तरे उपविष्टं दृष्टवान्। तम् दृष्ट्वा, स राजा, दैत्यवेगेनाभिभूतः, क्रोधेनोत्थाय, मुनिं भोक्तुम् उद्यतः। तं पापकृतं समीपं समायान्तम् दृष्ट्वा, सा अदृश्यन्ती, भीतस्वरेण वसिष्ठं वाक्यम् अब्रवीत्। "भगवन्, यमसदृशः दण्डधारी, अयं भीषणो राक्षसः दारुं वहन् अभ्येत्येति। त्वत्तः अन्यः कोऽपि पृथिव्यां न तस्य निग्रहे समर्थः, वेदविदां श्रेष्ठ। रक्ष मां भगवन्, अस्मात् पापात् भीषणारूपात्; अयं राक्षसः अस्मान् भोक्तुम् इच्छति।" वसिष्ठः अब्रवीत्—"मा भैषीः, कन्ये; न किञ्चिद् राक्षसात् भीतव्या। नायं राक्षसः; यः त्वं पश्यसि स राजा कल्माषपादः, पृथिव्याम् प्रथितबलः, अत्र वनान्तरे वसति।" तम् अभिमुखं धावन्तं दृष्ट्वा, वसिष्ठः केवलं "हुम्" इत्युक्त्वा तं निरोद्धुम् अशकत्। ततः मन्त्रप्लुततोयेन पुनः तं सिञ्चन्, योगबलात् शापात् राजानं विमोचयामास। द्वादशवर्षाणि केवलं वसिष्ठबलात् स राजा ग्रहग्रस्त इव सूर्यः बभूव। विमुक्तः स राजा तम् वनं तेजसा प्रकाशयामास, यथा सन्ध्यायाम् सूर्यः मेघानिव। स चेतनां प्राप्य, अञ्जलिं कृत्वा, यथाकालम् वसिष्ठं प्रणम्य, वाक्यम् अब्रवीत्—"भगवन्, अहम् सौदासः, यं त्वया यज्ञे विनिपातितः; किम् इच्छसि, ब्रूहि—किं ते करवानि?" वसिष्ठः उवाच—"न्यायेन चर, राज्यं पालय; ब्राह्मणं कदापि नावमंसीः।" राजा प्रत्युवाच—"न कदाचिद् ब्राह्मणश्रेष्ठं अवमंस्ये; तव आज्ञया द्विजातीन् पूजयिष्यामि।" पुनः स राजा उवाच—"वेदविदां श्रेष्ठ, इच्छामि त्वत्तः तद् लब्धुम्, येन इक्ष्वाकुवंशात् ऋणमुक्तो भूयासम्।" वसिष्ठः—"सन्ततिवृद्ध्यर्थं, उत्तमशीलां, रूपसंपन्नां, गुणयुक्तां रानीं सम्प्राप्तुम् अर्हसि।" ततः वसिष्ठः, द्विजोत्तमः, सत्यनिष्ठः, धनुर्धराणां श्रेष्ठः, तत्रैव राजानम् प्रति "दास्यामि" इति प्रत्यवदत्। ततः कालेन यथोचितम्, वसिष्ठः राज्ञा सह, विश्वविख्यातां अयोध्यां पुरिं जगाम। तत्र सर्वे जनाः, पापरहिताः, महात्मानः, तं सन्तोषेण प्रागत्य, यथा देवा ईश्वरम्, सत्कृत्य समभ्यायुः। स राजा, महर्षिणा सह, शुभलक्षणां तां पुरीम् प्रविवेश। अयोध्यावासिनः स राजानम् पुरोहितसहितम्, उदितसूर्यं यथा, दृष्टवन्तः। स राजा, समृद्ध्युत्तमः, अयोध्यां प्रभया पूरयामास, यथा शरद्व्यपिन्धुरः चन्द्रमाः नभसि। सा पुरी, शुचिपथविन्यस्ता, पताकाध्वजशोभिता, तस्य मनः प्रमोदं जनयामास। सा पुरी, सन्तुष्टसमृद्धजनाकीर्णा, तदा तेन राजा, कुरुनन्दन, इन्द्रेणामरावतीव शोभिता बभूव। अथ स राजा, राजर्षिः, तां पुरीं प्रविश्य, राजाज्ञया रानीं वसिष्ठमुपससार। ततः कालेन, वसिष्ठः, महातपाः, मुनिश्रेष्ठः, दिव्यविधिना रानीं संप्राप्तवान्।