तदा राजाऽपि प्रविश्य ब्राह्मणस्य वचः शुश्राव, किन्तु अन्तःपुरं प्रविश्य नृपः तद्वचनं न स्मरत्। निशाभ्युदिते त्वरया स राजा पाचकं समाहूय, ब्राह्मणाय कृतं प्रतिज्ञां स्मृत्वा तं वचोऽब्रवीत्— "चलामः तस्य वनदेशस्य तटम्, यत्र स ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते, भोजनकाङ्क्षी। यथायोग्यं यथेष्टं च तं तृप्तिम् आप्नुयात्, तस्मै भोजनं दातव्यम्।" पाचकः तु सर्वत्र मांसं न लब्ध्वा दुःखितः राजानं निवेदयामास। राजा तु राक्षसग्रस्तः सञ्जातनिश्चिन्तः पुनः पुनः पाचकं प्राह— "मानुषमांसं तस्मै दापय।" पाचकः निर्भयः "एवं भवतु" इति कृत्वा शीघ्रं श्मशानं गत्वा मानुषमांसम् आनयत्। तत् भोजनं विधिवत् संस्कृत्य क्षिप्रं तस्मै क्षुधिताय तपस्विने ब्राह्मणाय न्यवेदयत्। स ब्राह्मणः दिव्यदृष्ट्या तदन्नं दृष्ट्वा, कोपाग्निना दीप्तनेत्रः, "एतदन्नं भोक्तुं न युक्तम्," इति प्राह। "यः स नृशंसराजा ममेदृशमन्नं दत्तवान्, स मानुषमांसासक्तः, यथा शक्तिना पूर्वं प्रोक्तं, तथा स सर्वभूतभीषणः पृथिव्याम् विचरिष्यति।" द्विवारं शापं दत्त्वा स ब्राह्मणश्रेष्ठः तं नृपं राक्षसबलसंयुक्तं मूर्च्छितं कृतवान्। ततः स राजा, राक्षसग्रस्तेन्द्रियः, शक्तिं दृष्ट्वा दीर्घकालनिवासवद् उक्तवान्— "त्वया मयि अयुक्तः शापः कृतः, अतः अहं त्वत्तः आरभ्य पुरुषान् भक्षयिष्यामि।" एवमुक्त्वा स तं शक्तिं प्राणैः वियोज्य व्याघ्र इव प्रियं मृगं भक्षयामास। शक्तिं मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनः पुनः तं राक्षसं वसिष्ठपुत्रेषु प्रेषयामास। स कोपितः सिंहसदृशः राक्षसः वसिष्ठस्य शेषपुत्रान् सिंह इव शिशून् भक्षयामास। वसिष्ठः तु पुत्रवधं श्रुत्वा, गभीरशोकसमन्वितः, स महर्षिः हिमाद्रिरिव पृथिवीं, तं दुःखभारं सहिष्णुः बभूव। आत्मनाशाय निश्चित्य, स बुद्धिमान् कौशिकस्य नाशं न विचारयामास। स भाग्यवान् मुनिः मेरुः शिखरात् आत्मानं क्षिप्तवान्, किन्तु तत्र शिलायां तूलराशिवत् पतितः। न च मृत्युं प्रपेदे। ततः स महात्मा वनमहाग्नौ प्रविष्टवान्। दीप्तेऽपि वह्नौ न स दग्धः, अग्निः शीतलः अभवत्। स महर्षिः शोकाकुलः सागरं ददर्श, गभीरशिलां ग्रीवायां बन्धित्वा जलनिधौ निमज्जितः। सागरतरङ्गैः स तटमुपक्षिप्तः, दृढव्रतः ब्राह्मणः न मृतः, दुःखितः पुनः आश्रमं प्रतिनिवृत्तः। ततः वसिष्ठः, आश्रमं पुत्रशून्यं दृष्ट्वा, गाढशोकपीडितः पुनः निर्गतः। स वर्षाजलपूरितां नदीं ददर्श, या तीरात् बहून् वृक्षान् औषधीन् वहन्ती प्रावृषि प्रवहति। शोकाभिभूतः स मुनिः पुनरपि चिन्तयामास— "अस्मिन्सलिले आत्मानं निमेष्ये।" ततो महान् मुनिः दृढपाशैः बद्ध्वा तस्मिन् नदीजलनिमग्नः। सा नदी तु तान् पाशान् छित्वा मुनिं स्थले स्थापयित्वा प्रवहन्ती विपाशा इति ख्यातिं प्राप। पाशमुक्तः स महर्षिः जलात् उत्थाय, ताम् नदीं विपाशेति नाम दत्तवान्। सा नदी विपाशा इति प्रसिद्धा, सत्यवाचः मुन्याः वचनेन; तां तीर्त्वा स भगवतः दुःखितः पुनः प्रस्थितः। शोकवशात् स मुनिः स्थिरं न स्थितवान्, पर्वतान् सरितः सरांसि च विचरन्। पुनः स हिमालयनदीं तीक्ष्णमकरसङ्कुलाम् अपश्यत्, तत्रात्मानं क्षिप्तवान्। सा नदी ब्राह्मणं वह्निवत् मन्यमाना, शतधा प्रविभज्य पलायिता, शतद्रुर्नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। पुनः स्थले स्वमात्मानं दृष्ट्वा, "अत्र मरणं न शक्यम्," इति मत्वा आश्रमं प्रतिजगाम। स पर्वतान् देशान् विचरन्, तस्य पत्नी अदृश्यन्ती नाम, तं अन्वगच्छत्। एकदा स मुनिः वेदपाठध्वनिं पृष्ठतः श्रुतवान्, साङ्गोपाङ्गं मन्त्रमयं। स अनुगम्यमानः, "कः मामनुगच्छति?" इति पृष्ट्वा, अदृश्यन्ती स्नुषा प्रत्युवाच— "भगवन्, तपसा युक्ता भवत्यपि मुनिपत्नी, अहम् अपि एकाकिनी त्वया सह गमिष्यामि, अन्यथा नास्ति।" ततः स मुनिः स्नुषां पप्रच्छ— "कस्यायं साङ्गोपाङ्गवेदध्वनिः? पूर्वं शक्तेः शाखोपेतं वेदध्वनिं श्रुतवान्।" एवं स वसिष्ठः, पुत्रशोकविह्वलः, विविधं दुःखं सहमानः, नदीषु पर्वतेषु च आत्मनाशाय प्रयत्नं कुर्वन्, भगवती नदी विपाशा, शतद्रुश्च, तस्य शोकस्य साक्षिण्यः अभवन्। अन्ते, अदृश्यन्त्या सह स आश्रमं प्रत्युपावर्तत्, तस्य दुःखस्य पारं न लब्ध्वा, शक्तेः वेदध्वनिं स्मरन्, तदनुचिन्त्य च।