विश्वामित्रः, हे भारत, तत्रात्मानं निगूढं कृत्वा, तौ उभौ स्वेच्छया प्रियतमे मार्गे प्रस्थितवन्तौ। ततः शक्तिना शप्तः स राजर्षिः शक्तिं शमयितुमिच्छन् तस्य शरणं प्राप। राज्ञः भावनां विज्ञाय, विश्वामित्रः तदा दैत्यं तस्योपरी आक्रमणाय आज्ञापयत्, हे कुरुश्रेष्ठ। तदा मुनिशापात् विश्वामित्रस्य चाज्ञया किंकरनामकः दैत्यः तं राजानमभ्यविशत्। स मुनिवर्यः तं दैत्यगृहीतम् अवगम्य, विश्वामित्रः तस्मात् देशात् निवृत्तः, हे शत्रुनाशन। ततः स बुद्धिमान् राजा दैत्येनाभिभूतः स्वबलमेव रक्षन् स्थिरोऽभवत्। तदा कश्चित् ब्राह्मणः तं राजानं वनं प्रति गच्छन्तं दृष्ट्वा, क्षुधया पीडितः, मांसं भोज्यं याचितवान्। तदा स राजर्षिः मित्रसहः तमब्रवीत्—"अत्र स्थातुमर्हसि ब्राह्मण क्षणमेकं प्रतीक्षस्व।" इत्युक्त्वा, "यदा प्रत्यागमिष्यामि तदा तवेष्टं भोजनं दास्यामि," इत्युक्त्वा राजा प्रस्थितः, स ब्राह्मणश्च प्रतीक्षां चकार। ततः राजा स्वेच्छया विचरन् स्वगृहं पुनरागत्य अन्तःपुरं प्रविवेश, उत्साहयुक्तचित्तः। तस्मिन्नेव काले राजा प्रविश्य ब्राह्मणवचनं श्रुतवान्, किन्तु अन्तःपुरं प्रविश्य तद्वचः न स्मरन्। तदा रात्रौ मध्यमे समये स शीघ्रं सुपाकं समाहूय, ब्राह्मणाय कृतं वचनं स्मृत्वा तं संबोधितवान्—"गच्छाव तं देशं यत्र स ब्राह्मणो मम प्रतीक्षां करोति, स मांसं कामयते। तस्मै यथाकामं समं भोजनं दातुमर्हसि।" एवं उक्तः स पाचकः सर्वत्र मांसं न लब्ध्वा दुःखितः राजानं निवेदितवान्। तदा दैत्यग्रस्तः राजा चिन्तारहितः पुनः पुनः तं पाचकं ब्रूते—"मानुषमांसं तस्मै दापय।" "एवं भवतु," इत्युक्त्वा स पाचकः निर्भयः शीघ्रं छेदनस्थलं गत्वा मानुषमांसमानीय। तत् मांसं विधिवत् पक्त्वा शीघ्रं क्षुधिताय तपस्विने ब्राह्मणाय न्यवेदयत्। स ब्राह्मणः तदन्नं दिव्यदृष्ट्या निरीक्ष्य, रोषदीप्तनेत्रः, जगाद—"इदमन्नं भोक्तुमयोग्यम्।" "योऽयं नीचराजा ममाभक्ष्यं भोजनं ददाति—" "मानुषमांसासक्तः यथा शक्तिना पूर्वं उक्तं, स सर्वभूतानां भीषणः पृथिव्यां विचरिष्यति।" इत्येवं द्विः शापः प्रोक्तः स राजा दैत्यबलात् चेतनां जहौ। ततः स राजा, दैत्यबलपीडितेन्द्रियः, शक्तिं दृष्ट्वा दीर्घकालातिवृत्तमिव भाषते—"त्वया मय्यनुचितः शापः कृतः, अतः त्वत्तः आरभ्य मनुष्यभक्षः भविष्यामि।" इत्युक्त्वा स तं शक्तिं प्राणान् हरित्वा व्याघ्र इव प्रियं मांसं जग्धवान्। शक्तिं मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनः पुनः तं दैत्यं वसिष्ठपुत्रेषु प्रेषयामास। स दैत्यः क्रोधसंरक्तः सिंह इव वसिष्ठस्य शिष्टान् पुत्रान् अपि जग्धवान्। वसिष्ठः स्वपुत्रान् विश्वामित्रेण निहतान् श्रुत्वा, स दुःखं महतीं धैर्येण महीं धारयन् इव शैलः सोढवान्। स सुतशोकात् आत्मनाशाय संकल्पं चकार, परन्तु बुद्धिमत्तमः स कौशिकवधं न मनसि कृतवान्। तदा स भगवाञ् मुनिः मेरुशिखरात् पतितः, परन्तु शिलायां तूलपुञ्जवत् मृदुलं पतितः। न च मुनिः तेन पतनेन मृतः, ततः स अग्निं प्रविश्य दग्धुमिच्छन् वनान्तरे अग्नौ प्रविवेश। तथापि स दग्धाग्निः तं न ददाह, अग्निः शीतलः जातः। स महर्षिः शोकाभिभूतः सागरं प्रति दृष्ट्वा, गभीरं शिलाखण्डं ग्रीवायां बध्वा स जलनिधौ निमज्जितवान्। सागरतरङ्गैः स महर्षिः तीरं नीतः, दृढव्रतश्च न मृतः, तेन दुःखितः पुनः आश्रमं प्रत्यागतः। वसिष्ठ उवाच—आश्रमं पुत्रशून्यं दृष्ट्वा, स मुनिः घोरशोकपीडितः पुनः निष्क्रान्तः। स नदीं ददर्श, नववर्षाजलपूर्णां, तटात् विविधवृक्षलतान् वहन्तीं, हे पार्थ। तदा कुरुनन्दन, शोकवशात् पुनर् मनसि चकार—"अस्मिन्सलिले आत्मानं निमज्जयिष्यामि।" ततः स महर्षिः दुःखेन पीडितः, दृढैः पाशैः आत्मानं बद्ध्वा तस्यां नदीं निमज्जितवान्। सा नदी तान् पाशान् छित्त्वा मुनिं स्थले स्थाप्य प्रवहन्ती विपाशा इति ख्यातिम् आप। पाशविमुक्तः स महर्षिः तस्मात् सलिलात् उत्थाय तां नदीं विपाशा इति नाम दत्तवान्।