भरतश्रेष्ठ, तदा विश्वामित्रस्य सैन्यं तत्र वसिष्ठपुत्राणां कोपेन निगृह्यते, किन्तु कश्चित् अपि तेषां प्राणान् न हिनस्ति। सा कामधेनुः समग्रं सैन्यं दूरं नीतवती, विश्वामित्रस्य सेना त्रियोजनपर्यन्तं विकीर्णा अभवत्। भयात् विषण्णाः ताः सेना रुदन्त्यः रक्षां न लभन्ते; एतद् दृष्ट्वा विश्वामित्रः क्रोधेन आविष्टः, भूमिं च व्योम च कोपेन पूरयति। ततः महान् ऋषिः विश्वामित्रः कोपात् वसिष्ठं श्रेष्ठं मुनिं प्रति बाणवर्षं स्रष्टुम् आरभत, भीषणान् शरान् च शितिकर्णान् च विमुक्तवान्। विश्वामित्रेण प्रक्षिप्तानि तानि अस्त्राणि वैनवास्त्रेण निवारितानि; वसिष्ठस्य युद्धकौशलं तदा दृष्ट्वा, विश्वामित्रः शत्रुं विनाशयितुम् उद्युक्तः पुनः दिव्यानि अस्त्राणि क्रोधात् मुनिं प्रति स्रष्टुम् आरभत्। अग्निवरुणेन्द्रयमवायूनि अस्त्राणि स ब्रह्मपुत्रं वसिष्ठं प्रति विमुक्तवान्। सर्वतः प्रज्वलितानि तानि अस्त्राणि सूर्यस्य प्रलयकाले तीक्ष्णरश्मिवद् ज्वलन्ति। किन्तु वसिष्ठः महातेजाः स्मितं कृत्वा, ब्रह्मतेजसा शक्तिमता दण्डेन तानि सर्वाणि अस्त्राणि प्रत्यनुदत्। ततः सर्वाणि दिव्यानि अस्त्राणि भस्मीकृत्य भूमौ पतितानि; दिव्यास्त्राणि निवार्य वसिष्ठः इदं वचनं अब्रवीत्— "पराजितोऽसि महाबाहो, हे गाधिपुत्र दुष्ट, यदि ते किंचित् बलम् अवशिष्टम् अस्ति, तदा यत्नं कुरु, अहं स्थिता इति।" वसिष्ठेन एवं उक्तः विश्वामित्रः नराधिपः लज्जया न किंचन अब्रवीत्, तस्य महाबलः अपि भग्नः अभवत्। तद् अद्भुतं ब्रह्मतेजसः उत्पन्नं दृष्ट्वा, विश्वामित्रः क्षत्रबलात् विषण्णः इदं वचनं अब्रवीत्— "धिक् क्षत्रबलम्, ब्रह्मतेजः एव सत्यम् बलम्।" स समृद्धं राज्यं तेजस्वी राजश्रीं च परित्यज्य, सुखान् विमुखः तपस्यां मनः स्थापयामास। तपसा सिद्धिं प्राप्य, तेजसा लोकान् धारयामास। स दीप्ततपाः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्, ततः कौशिकः इन्द्रसहितः सोमपानं कृतवान्। एवं स राजर्षिः ब्राह्मणेषु ऋषिः अभवत्, अद्भुतबलसम्पन्नः। ततोऽर्जुनः गन्धर्वाधिपं प्रति उक्तवान्— "संपूर्णं कथय, हे गन्धर्वनाथ, विश्वामित्रवसिष्ठयोः कुतः वैरम् अभवत्? वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यं, तपः, विश्वामित्रस्य महत्त्वं, राजश्रीं च कथय। त्वत्तः श्रुत्वा मे तृप्तिः न जायते; सर्वं वद, हे गन्धर्वनाथ।" स गन्धर्वः उभयोः वसिष्ठविश्वामित्रयोः महत्त्वं कथयति। "एषा प्राचीनः परमपवित्रा वसिष्ठस्य कथा सर्वलोकेषु प्रसिद्धा, हे पार्थ, मम वचनात् तां शृणु।" पृथिव्यां कल्माषपादः नाम राजा जातः, हे पार्थ, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, भूमौ अप्रतिमतेजाः। कदाचित् स राजा नगरेण निर्गत्य वनं गन्तुं शिकारार्थं निर्गच्छति; शत्रुसूदनः मृगान् वराहान् च हन्ति। तस्मिन् भीषणे वने स बहून् व्याघ्रान् हत्वा, दीर्घकालं हिंसित्वा, राजा श्रान्तः पुनः प्रतिनिवर्तते। तस्मिन्नेव काले विश्वामित्रः महातपाः यज्ञार्थं प्रवृत्तः, किन्तु राजा तं न इच्छति; स तदा महात्मानं वसिष्ठं ऋषिं साक्षात् पथि उपगच्छति। तृषार्तः, क्षुधया पीडितः, अजेयः राजा एकाकी मार्गे चरन्, मुनिं समागच्छति। स वसिष्ठस्य शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, शक्तिनामन्, महाभागः, वसिष्ठवंशवर्धनः, तं दृष्टवान्। राजा उक्तवान्— "पन्थानं मम देहि," स मुनिः सौम्यवचोभिः प्रत्युवाच— "एषः मम पन्थाः, महराज, एष धर्मः सनातनः— वृद्धः, भीतः, राजा, स्नातः, स्त्री, रोगी, भारवाहः, एतेषां पन्थानं अन्यैः दातव्यम्। विशेषतः द्विजातये सर्वेभ्यः राज्ञः पन्थानं दातव्यम्, धर्मतः।" एवं तौ मार्गदाने विवादं कृतवन्तौ, "पन्थानं देहि, देहि," इति उभौ उक्तवन्तौ, न कश्चित् मार्गं दत्तवान्। ऋषिः धर्मे स्थितः न मार्गं दत्तवान्; राजा क्रोधात् मुनिपन्थानं न दत्तवान्। ऋषिः मार्गं न दत्ते चेत्, राजा मोहात् राक्षससंविष्टः, तं मुनिं चाब्जयत्। तदा तेन चाब्जितः स वसिष्ठपुत्रः शक्तिः क्रोधात् तं राजानं शप्तवान्— "यथा त्वं ऋषिं राक्षसवत् हन्ता, तथा त्वं मानवमांसासक्तः, भूमौ विचरिष्यसि, हे दुष्टराजन्।" शक्तिना एवं उक्तः स राजा नरमांसभक्षी अभवत्। ततः प्रभृत्य विश्वामित्रवसिष्ठयोः यज्ञविषये वैरम् अभवत्; विश्वामित्रः तं अन्वगच्छत्। तयोः विवादे, विश्वामित्रः महातपाः, तेजसा दीप्तः, तान् उपगच्छत्। ततः स राजा ज्ञातवान्— "एष ऋषिः वसिष्ठपुत्रः, वसिष्ठसमः तेजसा।" एवं वसिष्ठविश्वामित्रयोः वैरं, वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यं, विश्वामित्रस्य राजश्रीं, तयोः महत्त्वं च, गन्धर्वनाथः अर्जुनाय कथयामास।