राजा विश्वामित्रः स्वैः मन्त्रिभिः सहितः घने वनान्तरे मृगशूकरवधेन रम्ये कानने विहृत्य ययौ। सः श्रान्तः क्रीडया, मृगार्थी च, तृषार्तश्च, नरश्रेष्ठ, वसिष्ठस्याश्रमम् आगच्छत्। तं समागतं दृष्ट्वा महर्षिसत्तमः वसिष्ठः विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं सत्कारपूर्वकम् अभ्यनन्दत्। स तं भारते, पाद्येन अर्घ्येणाचामनेन च, तथा वन्यैः हविष्यैः सत्कारं चक्रे। ततः महात्मा वसिष्ठः कामधेनुं आज्ञापयामास यत् सा सर्वान् कामान् सम्पादयेत्। सा तदा यद् यद् काम्यते तत् तत् ससृजे। सुरभिः पर्वतसन्निभान् सुरभिगन्धिनः शालीन्, नानाविधान् पक्वान्नानि, दधिप्रयोगांश्च ससृजे। तदा तत्र घृतपूर्णानि कूपानि, सहस्रशः मधुरशाल्यान्नानि, इक्षवः, मधु, लाजाः, उत्तमानि मद्यानि च जातानि। सा ग्रामवन्यौषधयः, क्षीरं, षड्रसान् अमृतोपमान्, श्रेष्ठानि रसायनानि च प्रादात्। भक्ष्याणि, पेयानि, नानारसानि, अमृतकल्पानि च लेह्यानि च चूष्याणि अर्जुन, उत्पन्नानि। महार्हरत्नानि, नानाविधानि वस्त्राणि च प्रादुरासन्; एतेषां सर्वेषां कामानां पूर्त्या राजा सत्कृतः। तदा राजा मन्त्रिभिः सैन्येन च सह अतीव तुष्टः अभवत्। स तां कामधेनुं उन्नतां, विस्तीर्णपृष्ठां, पञ्चभिः परिचारकैः परिवृतां अपश्यत्। सा बकनयनां, स्वस्वरूपिणीं, स्थूलशरीरां, निर्दोषां, सुकलेशिकां, शङ्खकर्णीं, सुशृङ्गीं, सुन्दरवपुषीं च आसित। सा सुपुष्टा, विस्तीर्णशीर्षग्रीवा, स राजा विस्मयेन ताम् अपश्यत्; गाधिसुतः स राजा हृष्टः नन्दिनीं प्रणनाम। ततः स राजा अतीव प्रसन्नः ऋषये उवाच— 'ब्राह्मण, नन्दिनीं देहि, कोटिगवां वा राज्यस्य वा मूल्येन।' 'महर्षे, नन्दिनीं मे ददातु, राज्यं त्वया भोक्तव्यम्।' 'एषा हि रत्नं, राजा च रत्नग्राही; अहं क्षत्रियः, त्वं ब्राह्मणः, तपस्वी स्वाध्यायनिष्ठश्च।' 'कथं ब्राह्मणेषु बलं, ये शान्ताः दमसंयताः? कोटिगवां दानमपि कुर्वाणो न मे यदिच्छामि ददासि।' 'नाहं स्वधर्मं परित्यजामि, न च बलात् गाम् आदास्यामि। यथेष्टं कुरु शीघ्रम्, मा विलम्बः।' इत्युक्त्वा स राजा तां नन्दिनीं, या शशिसारससदृशी दीप्तिमती, बलात् स्वैः पुरुषैः जग्राह। सा च बलात् नीयमाना, ताड्यमाना शृङ्खलाभिः, काष्ठैः, इतस्ततः चालयन्ती। नन्दिनी शुभा वसिष्ठस्य, उच्चैः क्रोशन्ती, महर्षिं समीपमुपेत्य प्रत्यूच्यत् पार्थ। 'भगवन्, पुनः पुनः श्रूयते ते रुतम्। बलात् नीयसे, पुण्ये नन्दिनि, विश्वामित्रेण; किं कर्तव्यं मयैतस्मिन्? ब्राह्मणोऽहं क्षान्तिपरायणः।' विश्वामित्रस्य भीषणान् पुरुषान् दृष्ट्वा, सा नन्दिनी भीतसत्त्वा, विश्वामित्रभीत्या, वसिष्ठं शरणं प्रपेदे। ताड्यमाना शृङ्खलाभिः, रुदती, अनाथवत्, 'भगवन्, किमर्थं त्वं विश्वामित्रस्य भीषणबलम् असह्यं सहसे?' इत्युक्त्वा। एवं तया पीड्यमानायामपि, पार्थ, महर्षिः तस्मिन् काले न च चचाल, न च प्रतिज्ञां जहौ। 'क्षत्रियस्य बलं तेजः, ब्राह्मणस्य क्षमा बलम्; क्षमेयं मम आधारः, इच्छसि चेत् गच्छ।' 'भगवन्, किं त्यक्ता अस्मि यत् एवं वदसि? नाहं त्वया त्यक्ता ब्राह्मण, न च शक्या बलात् नेतुम्।' 'न ते परित्यागं करोमि, शुभे, स्थितासि चेत् स्थीयताम्। एषा ते वत्सिका बलात् नीयते दृढपाशेन बद्धा।' इति वसिष्ठाद् 'स्थितासि' इति श्रुत्वा सा क्षीरवती धेनुः, उन्नतग्रीवशिरसि, भयंकररूपा बभौ। क्रोधात् रक्तलोचना, सा धेनुः, घोरं निनाद्य, विश्वामित्रस्य सैन्यम् अपासरत्। ताड्यमाना शृङ्खलाभिः, पीडिता, इतस्ततः, क्रोधात् रक्तलोचना, अतीव क्रुद्धा अभवत्। सा क्रोधज्वलनप्रभा मध्याह्नसूर्यसमप्रभा, पुच्छात् पुनः पुनः महतीम् अंगारवृष्टिम् अपातयत्। तस्याः पुच्छात् पल्लवान्, पुच्छात् पल्लवाः, मलमूत्रात् द्राविडान् शाकांश्च, गर्भात् बहून् यवनान् शबरांश्च ससृजे। मूत्रात् शबरान्, पार्श्वयोः पौण्ड्रान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बार्बरान् खासांश्च ससृजे। फेनात् चिबुकान् पुलिन्दांश्च चीनान् हूणान् केरलान्, नानाविधान् म्लेच्छान् अपि च ससृजे। एवं तैः महान् सैन्यैः, नानाविधैः म्लेच्छगणैः, नानारूपायुधधरैः विविधवर्मधारिभिः, ते क्रुद्धाः विश्वामित्रस्य सैन्यम् अवारयन्। प्रत्येकं पञ्चैः सप्तभिः परिवृतः। तस्मिन्नेव काले, सा महान् सेना, महता आयुधवृष्ट्या विनाश्यमाना, विदारिताः, दिशः सर्वतः पलायिता, विश्वामित्रस्य पश्यतः। तस्य चतुर्विधं बलं, अतिदुष्प्रतिरोधम्, सर्वत्र भग्नं, भीषणं, कामधेन्वा विजितम्। एवं स वसिष्ठाश्रमे विश्वामित्रस्य महद्व्यसनम् अभवत्, कामधेन्वा सृष्टैः सैन्यैः तस्य सेना पराजिता च।