कामदेवः तीक्ष्णधन्वा दुर्जयः पुष्पबाणधारी चास्ति, तस्य बाणैः संतप्तः स राजा जलैः प्रेमसंयुक्तैः मोदितुमिच्छति। स तं वेदनां या तस्य दृष्ट्या जातानां असह्यबाणानां तया, तां शोभनाङ्गि, त्वया स्वयमेव प्रशमयितुमिच्छति। तस्मात् स सुमध्यमे त्वया गान्धर्वविवाहेन स्वीकृतो भूत्वा, सर्वेषां विवाहविधीनां मध्ये गान्धर्व एव श्रेष्ठ इति मन्यते। तदा सा कन्या तं नृपं उवाच—"राजन्, अहं पितृवश्येवास्मि, न स्वयमेव स्वामिनी; यदि मयि स्नेहस्तवास्ति, तदा मम पितरं वरय। यथा मम प्राणं सदा पालयामि, तथा त्वां दृष्ट्वैव स जीवो मयि निहितः। अहं च आत्मशरीरस्य स्वामिनी नास्मि, अतः त्वां नोपयामि, स्त्रियः हि न स्वतन्त्राः। सर्वेषु लोकेषु, कः कुमारी न भर्तारं पतिं च इच्छेत्, यः राजवंशसमुत्पन्नः, ख्यातः, प्रियतमेषु च निष्ठितः स्यात्?" "अतः, अस्मिन्स्थितौ, मम पितरं याचस्व; श्रद्धया तपसा नियमेन च सवितरं सम्प्राप्तुमर्हसि। यदि स मां दातुमिच्छेत्, तदा अद्यैव अहं तव वश्या स्याम्। अहं तु तापती नाम, सवित्रुः कन्या, सवित्रुस्वसा, अस्य जगत्प्रकाशकसूर्यस्य पुत्री चास्मि, राजश्रेष्ठ।" एवं तयोः संवादे समाप्ते, अन्यस्मिन् स्थले अर्जुनः गान्धर्वस्य वचः श्रुत्वा, भृशं भक्त्या सम्यक् प्रकाशते स्म, पूर्णचन्द्रवत्। महाबाहुः अर्जुनः, कुरुप्रवरः, वसिष्ठस्य तपोबलं श्रुत्वा, तं गान्धर्वं पप्रच्छ—"यस्य ऋषेः वसिष्ठ इति नाम श्रुतम्, तं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि।" "गान्धर्वश्रेष्ठ, स कः वसिष्ठः, यः अस्माकं पितामहानां पुरोहितः आसीत्? तस्य चरितं वद। वसिष्ठः ब्रह्मणः मानसः पुत्रः, अरुन्धत्याः पतिः, तपसा देवानपि दुर्जयान् विजित्य, जितेन्द्रियः, कामक्रोधौ चरणयोः स्थापयित्वा, वसिष्ठ इति कीर्त्यते। यथा कामक्रोधौ पुरुषैः जितौ, तथा रिपवः, लोकाः, दिशः चापि विजिताः।" "स महात्मा वसिष्ठः, कुशिकान् न विनाशयन्, विश्वामित्रदोषोत्पन्नं परमक्रोधं धारयन् अपि, पुत्रशोकपीडितः सन्, विश्वामित्रं नाशयितुं न क्रूरकर्म अकुरुत। स मृतपुत्रानपि पुनरुत्थापयितुं समर्थः, तथापि मृत्योर्यः सीमा नातिचक्राम, यथा महोदधिः कूलं नातिक्रामति। तं स्वदमनं महात्मानं वसिष्ठं प्राप्य, इक्ष्वाकुवंश्या राजानः पृथिवीं प्राप्नुवन्। वसिष्ठं पुरोहितं कृत्वा, राजानः यज्ञान् अकरोत्, यथा बृहस्पतिः देवान् याजयति।" "तस्मात्, धर्मनिष्ठो वेदवित् ब्राह्मणः पुरोहितत्वाय अन्विष्यः। क्षत्रियः पृथिवीं जेतुमिच्छन्, प्रथमं पुरोहितं स्थापयेत्। पृथिवीविजयकाङ्क्षिणा राज्ञा प्रथमं ब्राह्मणः पूजनीयः; तस्मात् धर्मार्थकामवित् विनीतो ब्राह्मणः पुरोहितः भवेत्।" अर्जुनः पुनः पप्रच्छ—"कस्मात् कारणात् वसिष्ठस्य च विश्वामित्रस्य च वैरं जातम्, यदा तौ दिव्ये आश्रमे वसतः? तदाख्याहि।" गान्धर्वः उवाच—"एषा पुरातना कथा सर्वेषु लोकेषु प्रसिद्धा; मे शृणु, यथा यथार्तं वसिष्ठस्य चरितं।" कन्यकुब्जे महती राजा आसीत्, गाधिनामकः, कुशिकस्य पुत्रः, धर्मात्मा, महाबलः, यस्य पुत्रः विश्वामित्रः, शत्रुनाशनः, लोके प्रसिद्धः। स राजा मन्त्रिभिः सह गहनं वनं गत्वा, मृगशूकरान् बाणैः हत्वा, क्रीडन्वनं प्रविष्टः। श्रान्तः, मृगयायां क्लान्तः, पिपासुः, स तदा वसिष्ठस्य आश्रमं समुपागमत्। तं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा, वसिष्ठः, महर्षिप्रवरः, विश्वामित्रं सत्कारपूर्वकं प्रतिजग्राह। पाद्येन, अर्घ्येण, आचमनेन च, वन्यैः फलैः च स तं राजा सत्कृतवान्। ततः वसिष्ठः, महात्मा, स्वकामधेनुं आज्ञापयामास, सा यथेष्टं सर्वं सम्पादयामास। सुगन्धीनां शालीनां शैलसमूहमिव, विविधान्नानां, दधिपाकानां च राशयः उत्पन्नाः। घृतपूर्णकूपाः, सहस्रशः मधुरपायसाः, इक्षवः, मधु, लाजाः, उत्तमानि सुराणि च उत्पन्नानि। सा ग्राम्यवनौषधयः, दुग्धं, षड्रसान्, अमृतोपमान् उत्तमान् रसायनानि च अदात्। भोज्यानि, पेयानि, विविधान्नानि, अमृतकल्पानि च लेह्यानि च चूष्यानि च उत्पन्नानि। महाद्रव्यरत्नानि, विविधानि वस्त्राणि अपि, तेन सर्वे कामाः सन्तुष्टाः, तेन राजा सत्कृतः।