तदा तस्य कामाग्निना हृदयं दग्धम्। स स्नेहेन कम्पमानया वाचा तमस्याः श्यामलोचनाय इत्युवाच — "मम मनः काममोहितं त्वयि कृपां कुरु। त्वदाभिलाषेण जीवनमपि मम त्यजति, विशाललोचनानि ते शरैः प्रेम्णः तीक्ष्णैः विदारितोऽस्मि। पद्मसम्भवे, मम मनसि उत्पन्नः कामो न शम्यते, अतः सर्पविषदष्ट इव अहं करुणां चक्रुषे त्वयि, सौम्ये। तस्मात्, विशालकटी, सुन्दरमुखि, मां स्वीकुरु; मम प्राणाः त्वयि एव प्रतिष्ठिताः, तव वाणी किंनरगीतसमा। निर्मले, सुन्दराङ्गि, पद्मचन्द्रमुखि, त्वां विना अहं जीवितुं न शक्नोमि, भीरु। पद्मलोचने, कामेन ताडितोऽस्मि; तस्मात्, विशालनेत्रे, मां दयया पालय। श्यामलोचने, त्वं मां प्रियम् अनवसर्जयः; त्वं हि मां स्नेहेन रक्षितुमर्हसि, सुशोभने। त्वदर्शनात् कामवशाद्विक्षिप्तं मम मनः; त्वां दृष्ट्वा अन्यासु स्त्रीषु न रमामि, शुभे। त्वमेव मम स्वामिनी, त्वद्वशः अस्मि; मां स्वीकुरु, स्नेहपूर्णे; त्वां दृष्ट्वैव कामदेवः मां भीषणतया ताडितवान्, सौम्ये। विशाललोचने, मम अन्तः स्थितः प्रेमाग्निः प्रज्वलितः, पद्मलोचने, कामदेवशरैः विदारित इव। प्रेमसंयोगजलैः मां हर्षय, यतो हि कामदेवः कठिनधनुर्धरः, पुष्पबाणैः दुष्प्रतिसह्यः। त्वद्दर्शनजैः असह्यैः बाणैः उत्पन्नं दुःखं त्वं एव शमय, सुशोभने, आत्मनं दत्त्वा। सुन्दराङ्गि, मां गान्धर्वविवाहेन स्वीकुरु; सर्वेषां विवाहानां गान्धर्वः श्रेष्ठ इति श्रूयते, सुकुम्भोरु। एवमुक्ते स राजा तां कन्यां प्रत्युवाच — "नाहं स्वातन्त्र्या, कन्या पितृगृहे वसामि; यदि मे स्नेहः अस्ति, तर्हि पितरं मां याचस्व। यथा मया स्वजीवनं संरक्षितं, तथा त्वयैव दृष्ट्वा जीवनं मम हृतम्, नरश्रेष्ठ। न चाहं स्वशरीरस्य स्वामिनी, राजेन्द्र; अतः त्वां नोपयामि, स्त्रियो हि न स्वतन्त्राः। त्रिषु लोकेषु का वा कन्या त्वादृशं कुलीनं, कीर्तिमन्तं, प्रियवत्सलमपतिं न वाञ्छेयात्? अतः, अस्मिन्स्थाने पितरं मां याचस्व; विनयेन, तपसा, नियमेन च सूर्यं प्रार्थय। यदि स मां तुभ्यं दातुमिच्छति, रिपुघ्न, तर्हि अद्यैव तव दासी भविष्यामि, राजन्। अहं तु तपती नाम, सवित्रोः कन्या, सवित्रोः भगिनी, जगत्प्रकाशस्य सूर्यस्य पुत्री, क्षत्रियर्षभ।" एवं गान्धर्वस्य वचः श्रुत्वा अर्जुनः भारतश्रेष्ठः परं भक्त्या ज्योत्स्नायामिव पूर्णचन्द्रो बभासे। महाबाहुः अर्जुनः, कुरुप्रवरो, वसिष्ठस्य तपोबलं शुश्रूषुः, गान्धर्वं प्रति उत्सुकः सञ्जज्ञे। स ऊचिवान् — "तपस्विनं वसिष्ठं त्वया नाम्ना निर्दिष्टं श्रोतुमिच्छामि, तत्त्वतः कथय। गान्धर्वश्रेष्ठ, स कः मुनिः यः अस्माकं पूर्वजानां पुरोहितः आसीत्? तस्य वृत्तान्तं ब्रूहि। वसिष्ठः, ब्रह्मणः मानसपुत्रः, अरुन्धत्याः पतिः, तपसा देवानपि दुरजयांश्च जितवान्। यस्य पादौ कामक्रोधौ सेवेताम्, इन्द्रियवशः स वसिष्ठः कथ्यते। यथा कामक्रोधौ जिता मनुष्यैः शम्येते, तथा रिपवः, लोकाः, दिशः च जय्याः भवन्ति। स धर्मात्मा वसिष्ठः, कुशिकान् न विनाशयामास, विश्वामित्रदोषोत्थेन महाक्रोधेन अपि। पुत्रवियोगेन संतप्तः अपि, महाबलः स वसिष्ठः, विश्वामित्रं न नाशयामास। मृतपुत्रानपि अक्षयात् पुनरुत्थापयितुं समर्थः सन्, मृत्योरधिकारं न अतिक्रामति, यथा समुद्रः सीमाम्। तं स्वाधीनात्मानं वसिष्ठं प्राप्त्वा, इक्ष्वाकुवंशराजानः पृथिवीं प्राप्नुवन्। वसिष्ठे पुरोहिते, राजानः कुरुनन्दन, यज्ञान् अचक्रन्। स एव वसिष्ठः, राजानां यज्ञकारकः, बृहस्पतिरिव देवानाम्। अतः, धर्मनिष्ठं वेदवित् ब्राह्मणं पुरोहितत्वाय विन्द्यात्। क्षत्रियः कुलीनः पृथिवीं जेतुमिच्छन् पूर्वं पुरोहितं स्थापयेत्, पार्थ, राज्यवृद्धये। पृथिवीं जेतुमिच्छन् राजा प्रथमतः ब्राह्मणं पूजयेत्; तस्मात्, धर्मकामार्थतत्त्ववित् विनीतः ब्राह्मणः पुरोहितः भवेत्।" ततः अर्जुनः पप्रच्छ — "कस्मात् कारणात् वसिष्ठविश्वामित्रयोः द्वेषः अभवत् दिव्ये आश्रमे वसतः? तदाख्याहि।" गान्धर्वः उवाच — "एष वसिष्ठस्य प्राचीनः इतिहासः सर्वत्र प्रसिद्धः, पार्थ; तत्त्वतः शृणु। काश्यकुब्जे राजा आसीत् महात्मा, भारतर्षभ, गाधिः नाम, कुशिकसुतः। तस्य पुत्रः धर्मात्मा, महाबलः, विश्वामित्रः नाम, प्रतापवान्, लोके विख्यातः।