कदाचित् स राजा सम्वराणः, महातेजाः दुर्जयो धर्मात्मा, पार्थ, पर्वतपादे विपिने मृगयां चरन् ययौ। तत्र स मृगयायां प्रवृत्तः, क्षुधया तृषया च पीडितः, कुन्तीपुत्र, अस्य राज्ञः श्रेष्ठः अश्वः पर्वते मृतः। ततोऽथ स राजा पद्भ्यां पर्वतम् अतिक्रमन् विचरन्, पार्थ, विश्वेऽप्रतिमां विशाललोचनां कन्यां एकाकिनीं दृष्टवान्। तां कन्यां एकाम् उपगम्य, शत्रुसैन्यविनाशनः स राजा, सिंहसदृशः, तस्याः सौन्दर्ये निमग्नः, स्थिरदृष्टिः तिष्ठन् पश्यन् स्थितवान्। स राजा तस्याः रूपम् ऐश्वर्यं च साक्षात् श्रीमिव मेने, पुनः सूर्यकान्तिं पतितां इव चिन्तयामास। सा कन्या रूपेण तेजसा च वह्निशिखेव, शान्त्या कान्त्या च निर्मलचन्द्रलेखेव बभासे। पर्वतशृङ्गे स्थित्वा, सा विशाललोचना कन्या सुवर्णप्रतिमा इव शोभमानाऽभवत्। तस्याः सौन्दर्येन, विशेषतः वस्त्राभरणैः, स पर्वतः तरुषु लतासु ओषधिषु च सुवर्णमयोऽभूत् इव बभासे। तां दृष्ट्वा, स राजा सर्वा अपि लोके स्त्रियः अवज्ञाय, नेत्रफलम् एव प्राप्तमिति मेने। जन्मप्रभृति यत् किञ्चिद् रूपं दृष्टवान्, तेन तुल्यं किञ्चिद् न पश्यति स्म। तस्य मनश्चक्षूंषि तस्याः गुणपाशैः बद्धानि, न तस्मात् देशात् चचाल, नान्यत् किञ्चिद् अपि वेद। निश्चितं, सुरासुरमानुषलोकं मथित्वा, स्रष्टा एव एषा विशाललोचना रूपमासृजत् इति स राजा चिन्तयामास। एवं स राजा सम्वराणः मनसा विचिन्तयामास—रूपेण, ऐश्वर्येण, श्रीया च, लोके तस्याः समानां कन्यां नास्तीति। तस्याः शुभायाः कन्यायाः दर्शनात्, स उच्चकुलसम्भूतः राजा कामबाणेन विद्धः, हृदये स्पृश्यमानः, मोहितः अभवत्। कामाग्निना दग्धः, स राजा, यः पूर्वं धीरः, ताम् मोहिनीं कन्यां वाक्यैः सन्देहपूर्णः पप्रच्छ। "काऽसि त्वम्? कस्य वा? सुभ्रुवि, किमर्थं अत्र स्थितासि? किमर्थं एकाकिनी अनेकेषु विपिने विचरस्यस्मिन्, शुभस्मिते?" इति पप्रच्छ। "त्वं सर्वाङ्गसुशोभना, सर्वाभरणभूषिता, यथा भूषणानां भूषणं त्वमेव।" न त्वां देवतां मन्ये, नासुरीं, न यक्षीं, न राक्षसीम्; नापि नागकन्यां, न गन्धर्वीं, न मानुषीं स्त्रीम्। "तेजस्विनि, ये महाभागाः स्त्रियः दृष्टाः श्रुताः वा मया, तासु का अपि त्वत्समा नास्ति" इति स राजा व्याहरत्। "तेजस्विन्याः मुखं चन्द्रात् अपि शोभनं, पद्मपत्रनयनां दृष्ट्वा, प्रेम्णा परिप्लुतोऽस्मि।" इति स राजा ताम् अवदत्; सा तु, तस्मिन्नेकान्तवने, प्रेम्णा विवर्णितस्य राज्ञः वाक्यं न प्रत्युवाच। तदा, यदा राजा पुनः पुनः याचमानः आसीत्, सा विशाललोचना कन्या तत्रैव मेघेषु लयमुपगता, विद्युत्स्फुलिङ्ग इव विलीनाऽभवत्। तस्याः दर्शनार्थं, स राजा सर्वत्र वनं विचरन्, पद्मलोचनां तां स्त्रीं अन्विष्यन्, उन्मत्त इव चचार। तां अदृष्ट्वा, दुःखितः, स राजा स्थिरः क्षणमात्रम् अतिष्ठत्। अथ सा कन्या दृष्टिव्यपेतायाम्, स राजा काममोहितः भूमौ पतितः। स भूमौ पतितः, सुमधुरस्मिता, शुभलक्षणा सा कन्या पुनः राज्ञः पुरतः प्रादुरभवत्। ततः सा शुभा कन्या, कुरुकुलस्य कीर्तिमन्तं राजानं, कामबाणेन विद्धहृदयं, मधुरैः वाक्यैः अभ्यभाषत। तपती, सस्मिता इव, मधुरं वाक्यम् अवदत्—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सौम्य! भवतः शुभं स्यात्। त्वं मोहाय न योग्यः, शत्रुनाशन।" "राजेन्द्रसिंह, त्वं न भूमौ मोहं गन्तुमर्हसि।" इति मधुरवाक्यैः उक्तः, स राजा तां पुनः प्रेक्ष्य, सुभ्रुवां, अभ्यभाषत। तस्य हृदयं कामाग्निना दग्धम्, कम्पमानवाचा स राजा अवदत्—"श्यामलोचने, दयां कुरु मयि, काममोहिते।" "माम् अंगीकरोतु, त्वदर्थं जीवितं मम त्यजति। विशाललोचे, कामः मां तीक्ष्णैः शरैः विदध्यात्।" "पद्मसम्भवे, मम कामः न निवर्तते; तस्मात् अहम्, कामसर्पदष्ट इव, क्रन्दामि, सौम्ये।" "अतः, सुभ्रुवि, सुन्दरमुखि, मां स्वीकुरु। मम जीवितं त्वयि अवलम्बितम्, किंनरगीतस्वरे।" "निर्मलाङ्गि, पद्मचन्द्रमुखि, त्वया विना न शक्नोमि जीवितुम्, भीरु।" "पद्मलोचने, कामेन पीडितोऽस्मि; तस्मात्, विशाललोचे, मां दयस्व।" "श्यामलोचने, त्वं मां न परित्यजाऽर्हसि, त्वद्भक्तं; त्वया स्नेहेन रक्षितव्याऽस्मि, सुशोभने।" "दृष्ट्वा त्वाम्, मम मनः कामेन व्याकुलम्; त्वद्दर्शनानन्तरं, शुभे, अन्यासु स्त्रीषु न रमामि।" "दयां कुरु, अहं तव वशेऽस्मि, त्वद्भक्तः; त्वां सुभ्रुवं दृष्ट्वा, साक्षात् कामः मां तिव्रतरं ताडितवान्, सौम्ये।" "विशाललोचे, कामाग्निः मयि प्रवृद्धः, पद्मलोचने, इव मनोबाणैः विद्धः इति।" एवं स राजा सम्वराणः, तां दिव्यरूपां कन्यां पर्वते मृगयायां विचरन् सन्दृष्टवान्, तस्याः सौन्दर्ये मोहितः, प्रेम्णा पीडितः, तां कन्यां प्रणयपूर्वकं ययाचे। तपती तु, सस्मिता, मधुरवाक्यैः तं राजा समाश्वासयत्।