नारदादिभिः दिव्यर्षिभिः श्रुतवान् अहम् अस्मि, हे वीर, यथा ते बुद्धिमन्तः पूर्वजाः गुणैः कीर्त्यमानाः। अहं च स्वयं पृथिवीं समुद्रं च सञ्चरन्, अस्य लोके सर्वत्र तव कुलस्य वीर्यम् अपश्यम्। वेदे धनुर्विद्यायां च तवाचार्यं वेद्मि, हे अर्जुन, यः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः श्रीमान् भारद्वाजः। द्रोणः स एव, वेदविदां श्रेष्ठः, सर्वास्त्रधारिणां अग्रणीः, धनुर्वेदशास्त्रकुशलः, आङ्गिरसां श्रेष्ठतमः। हे कुरुनन्दन, धर्मं, वायुम्, शक्रं, अश्विनौ, पाण्डुं च—एतान् षड् वर्धयितॄन् कुरुवंशस्य वेद्मि; अहम् अपि पार्थ पितॄणां देवमानुष्याणां नेता, भूतानां श्रेष्ठः। ते सर्वे दिव्यात्मानः, महात्मानः, सर्वास्त्रविदां श्रेष्ठाः; भवन्तः अपि वीर्यवन्तः, सत्यव्रतपरायणाश्च। तव परमं बुद्धिं प्रज्ञां च जानन्, हे पार्थ, त्वं महात्मा सन् अपि, अहम् अत्र एष दुष्कृत्यं कृतवान्। स्त्रीणां सन्निधौ, हे कौन्तेय, न कश्चन आत्मनः अवमानं सहेत, विशेषतः यो बलसंपन्नः, धनसम्पन्नः च। रात्रौ अस्माकं बलं अधिकं भवति; तस्मात् हे कुन्तीसुत, रात्रौ क्रोधः मां मम भार्यां च गृणाति। एवं, हे तापत्यवर्धन, त्वया अत्र संग्रामे जितः अस्मि; शृणु यथार्थं कारणं यत् मम पराजयस्य प्रवदामि। ब्रह्मचर्यव्रतम् उत्तमं, तत् च त्वयि दृढम्; तस्मात्, हे पार्थ, त्वया संग्रामे जितः अस्मि। यो कामवशः क्षत्रियः रात्रौ युद्धे युध्येत, सः कदापि न जीवेत, हे शत्रुतापन। अपि तु, यो कामवशः स्यात्, यदि सः ब्राह्मणप्रयुक्तः पुरोहितेन सह, सः रात्रौ विचरन्तीन् शत्रून् विजेतुं शक्नोति। तस्मात्, यं लाभं मनुष्याः इच्छन्ति अस्मिन्लोके, तस्मिन्कर्मणि आत्मनिग्रहयुक्ताः पुरोहिताः नियोजनीयाः। राज्ञः पुरोहिताः वेदविदः षडङ्गविदः, शुचयः, सत्यवादिनः, धर्मनिष्ठाः, आत्मसंयमपरायणाश्च स्युः। यस्य राज्ञः पुरोहितः धर्मज्ञः, वाग्मी, गुणवान्, शुचिश्च, तस्य जयः निश्चितः, ततोऽनन्तरं स्वर्गः च। लाभः प्राप्तो न वा, अथवा प्राप्तस्य रक्षायै, गुणयुक्तः पुरोहितः राज्ञा नियुक्तव्यः। यः स्वार्थे समृद्धिं इच्छति, सर्वां च पृथिवीं समुद्रपर्यन्तां लब्धुम् इच्छति, सः पुरोहितस्य मन्त्रेण आचरितव्यम्। केवलं वीर्येण वा जात्या वा, यो राजा ब्राह्मणानुग्रहीतः न भवति, सः पृथिवीं कदापि न विजेष्टुम् अर्हति। अतः, हे कुरुवंशवर्धन, इति विद्धि—ब्राह्मणप्रयुक्तं राज्यं दीर्घकालं स्थितुं शक्यते। एवम् उक्ते, अर्जुनः पाण्डुपुत्रः तेन मया 'तापत्य' इति उक्तं श्रुत्वा, तस्य यथार्थं ज्ञानुम् इच्छामि इति पप्रच्छ। 'का एषा तापती? कस्मात् वा वयं तापत्याः स्मः?' इति सत्यं वक्तुम् इच्छामः, इति तेनोक्तम्। तदा स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं अर्जुनं प्रति त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धां कथां प्रवक्तुम् आरब्धवान्। 'शृणु, हे पार्थ, इमां रम्यां कथां यथावत् प्रवक्ष्ये, यः कारणः येन त्वं तापत्यः इति मया उक्तः, तं सम्प्रवक्ष्यामि। सः यः तेजसा दिवं नभः च पूरयति, तस्य कन्या तदृशी तेजस्विनी तापती नाम आसीत्। सा तापती दीप्तिमती तपसा युक्ता, सवित्र्याः अनुजा, विवस्वतः कन्या, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा। न देवी, नासुरी, न यक्षी, न राक्षसी, न अप्सरा, न गन्धर्वी—कोऽपि तस्याः सौन्दर्ये समः नासीत्। तस्याः अङ्गानि सम्यक् विन्यस्तानि, निर्दोषानि, नेत्रे दीर्घे श्यामले, आचारः उत्तमः, धर्मनिष्ठा, वसनं सदैव शोभनम्। सविता अपि मनसि चिन्तयामास—त्रिषु लोकेषु कोऽपि नास्ति यः सौन्दर्ये, आचारे, धर्मे, विद्यायाम् वा तस्याः तुल्यः, यस्यां कन्यायां पाणिं दद्यात्। यदा सा कन्या यौवनम् आप, दीप्तिमती, श्यामवर्णा, षोडशवयस्का, तदा सविता न शान्तिं लेभे, कस्यै दद्यात् इति चिन्तयन्। तदा, हे कुरुनन्दन, ऋक्षपुत्रः साम्बराणः राजा तेजस्वी सवितारं पूजितुम् आरब्धवान्। सः जलैः, पुष्पैः, दानैः, गन्धैः, शौचेन नियमेन च, विविधैः उपवासैः तपोभिः च सवितारं पूजयामास। सेवायाम् उत्सुकः, वचने विनीतः, शुचिः, हे पुरुवर्धन, उदिते सवितरि भक्त्या पूजयामास। तदा सविता तं साम्बराणं, कृतज्ञं, धर्मिष्ठं, पृथिव्यां अनुपमं सौन्दर्ये, तापत्यै पात्रीकृत्य चिन्तितवान्। तस्मात्, हे कौरेव, सविता तां सुप्रसिद्धां सुजातिं कन्यां तस्मै राज्ञे दातुम् इच्छामास। यथा सविता तेजसा दिवं प्रकाशयति, तथा साम्बराणो राजा पृथिव्यां तेजसा दीप्तः। यथा ब्रह्मवादिनः उदिते सवितरि पूजां कुर्वन्ति, तथा प्रजाः, विशेषतः ब्राह्मणाः, साम्बराणं पूजयामासुः। सः राजा सोमवत् रूपेण, आदित्यवत् तेजसा, मित्रेभ्यः चामित्रेभ्यश्च प्रियः। एवं, हे कौरेव, तं राजानं धर्मिष्ठं च आचार्यं च दृष्ट्वा, सविता स्वयम् तापतीं तस्मै दातुम् निश्चितवान्।