अर्जुनः तदा गन्धर्वं प्रत्युवाच—यद् यद् हर्षेण वा प्राणान् सन्दधद्भिर् वा मया लब्धं विद्या वा ज्ञानं वा, तत् अहं त्वत्तः न इच्छामि। तदा गन्धर्वः प्रत्युवाच—महतां मध्ये यः सङ्गमः हर्षदायकः दृश्यते, तेन तव प्राणदानात् प्रसन्नः सन् अहं ते ज्ञानं दास्यामि। त्वत्तः अपि अहं दीर्घकालं युक्तं अग्न्यस्त्रं परमं प्राप्स्यामि, महाबाहो नरश्रेष्ठ। तस्मिन्स्त्रस्य प्रतिदाने अश्वान् अहं याचे; अस्माकं सौहृदं चिरस्थायी भवतु। गन्धर्व, सखे, भवद्भ्यः कः खतः सम्भवेत्, तं मे कथय। पुनरपि अर्जुनः पप्रच्छ—गन्धर्व, किं कारणं येन वयं सर्वे वेदविदः धर्मिष्ठाश्च रात्रौ प्रयान्तः अपि त्वया विजिताः? तदा गन्धर्वः प्रत्युवाच—वयं अग्निहीनाः, हविरहिताः, ब्राह्मणनेत्राः च नास्म; तस्मात् पाण्डुपुत्र, त्वं मया पराजितः। ब्राह्मणनेत्राः ये नराः, तान् यक्षराक्षसगन्धर्वपिशाचपक्षिसर्पाः न विजयन्ति, नरश्रेष्ठ। अहम् अपि तव तेजः कुलं च ज्ञात्वा, श्रेष्ठाग्निपूजक, एषः प्राचीनः नियमः विजये। कः हि लोकेषु, भरतश्रेष्ठ, तव यशः न जानाति, यः स्वगुणैः दीप्तिमान् विस्तृतः? यक्षराक्षसगन्धर्वपिशाचसर्पदानवानां मध्ये, ये बुद्धिमन्तः, ते कुरुवंशस्य कीर्तिं विस्तार्य कथयन्ति। नारदादिभ्यः दिव्यर्षिभ्यः श्रुतवान् अहं तव पितृपितामहानां गुणान्, वीर्यवन्तः ये। अहम् अपि भूमिम् उदधिं च विचरन् तव कुलस्य प्रभावं अस्मिन् लोके दृष्टवान्। वेदेषु धनुर्वेदे च तवाचार्यं जानामि, अर्जुन, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं भारद्वाजं। द्रोणः सर्ववेदविदां श्रेष्ठः, सर्वास्त्रविदां प्रमुखः, धनुर्विद्यायां निपुणः, आङ्गिरसां श्रेष्ठः। कुरुवृषभ, धर्मं, वायुम्, शक्रं, अश्विनौ, पाण्डुं च—एते षड् वंशवर्धकाः; पार्थ, अहं च पितृणां नायकः, दिव्यमानुषाणां श्रेष्ठः। ते दिव्याः आत्मनः महात्मानः, सर्वास्त्रधारिणां प्रमुखाः; भवन्तः भ्रातरः सर्वे वीर्यवन्तः, धर्मनिष्ठाश्च। तव उत्तमं मनः बुद्धिं च जानन्, पार्थ, सत्त्ववतः, तथापि अहं अत्र अपराधं कृतवान्। स्त्रीणां सन्निधौ, कौरव, आत्मनः अवमानं न कश्चिद् सहते, विशेषतः यस्य बलं धनं च अस्ति। रात्रौ अस्माकं बलं अधिकतरं भवति; अतः, कुन्तीपुत्र, क्रोधः सदा मम भार्यायाश्च प्रवर्तते। एवं तपत्यवंशवर्धन, त्वया अत्र संग्रामे पराजितः अस्मि; शृणु यत् कारणं येन मया पराजयः प्राप्तः, यथा श्रूयते। ब्रह्मचर्यव्रतम् उत्तमं, तत् च त्वयि दृढं स्थितम्; अतः, पार्थ, संग्रामे त्वया अहं जितः। यो कामात् क्षत्रियः रात्रौ युद्धे प्रवर्तते, स कदापि न जीवेत, रिपुसूदन। परन्तु, पार्थ, यः कामात् अपि ब्राह्मणनेत्रः पुरोहितसहितः स्यात्, स रात्रिचरान् शत्रून् जयेत्। तस्मात्, यं यं लाभं नरः इच्छेत्, तस्मिन् कर्मणि संयतः पुरोहितः नियोज्यः। राज्ञः पुरोहिताः वेदाङ्गविदः, शुचयः, सत्यवदाः, धर्मनिष्ठाः, आत्मसंयमयुक्ताश्च स्युः। यस्य पुरोहितः धर्मज्ञः, वाग्मी, गुणवान्, शुचिः, तस्य नृपतेः विजयः निश्चितः, स्वर्गः च। लाभोऽलाभः वा, लाभस्य रक्षणं वा, राजा सद्गुणयुक्तं पुरोहितं स्थापयेत्। यः स्वार्थसिद्धिं इच्छेत्, भूमिं च सागरपर्यन्तां प्राप्तुम् इच्छेत्, सः पुरोहितस्य मन्त्रेण आचरितव्यः। केवलं वीर्येण वा कुलजत्वेन च, यो ब्राह्मणनेत्रः न स्यात्, तस्य राजा न क्वचित् पृथिवीं जयति। अतः, कुरुवंशवर्धन, विद्धि—ब्राह्मणनेत्रं राज्यं दीर्घकालं स्थिरं भवेत्। ततः अर्जुनः उवाच—मया अत्र 'तापत्य' इति उक्तं श्रुतम्; तत् अर्थं ज्ञातुम् इच्छामि। का एषा तापती, कस्य च हेतोः वयं तापत्याः इति कथ्यन्ते? कुन्तीपुत्र, वयं एतस्य तथ्यं ज्ञातुम् इच्छामः। एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं पार्थं प्रति त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं आख्यानं कथयामास। अहं त्वां एतद् रमणीयं चरितं सम्यक् यथावत् कथयिष्यामि, बुद्धिमतां श्रेष्ठ। यः कारणं 'तापत्य' इति त्वं मया उक्तः, तत् ते वक्ष्यामि; एकचित्तेन शृणु। यो दिवं नभः च तेजसा पूरयति, तस्य कन्या तदृशी तापती नाम आसीत्। सा तपःसमन्विता तापती, सवित्र्याः अनुजा, विवस्वतः दुहिता, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा। न देवी, न असुरी, न यक्षी, न राक्षसी, न अप्सरा, न गन्धर्वी, तस्याः सौन्दर्ये समा आसीत्। तस्याः अङ्गानि सम्यग्विन्यस्तानि, निर्दोषानि, नेत्रे दीर्घे श्यामले, आचारः शुद्धः, वसनं सदा शोभनम्। भरत, सविता मनसि चिन्तयामास—त्रिषु लोकेषु न कश्चित् तस्याः सौन्दर्ये, आचारे, गुणे, विद्यायां च तुल्यः पतिरस्ति।