यथा याजेन हविरुत्तमं समर्पितं, तथा तत्रैव दिव्यतेजसा समन्वितः बालकः वह्नेः समुत्थितः, देवोपमदर्शनः। स तेजसा ज्वलन्निव, भीमस्वरूपः, शिरसि मुकुटमुद्वहन्, उत्तमकवचधारी, खड्गबाणधनुर्धरः, धनुः पुनः पुनः शब्दयन् तिष्ठति स्म। स शुभ्ररथमारुह्य तत्रतः निर्गतः; तदा पाञ्चालाः प्रमुदिताः 'साधु साधु' इति शब्दयन्तः हृष्टाः अभवन्। तेषां हर्षेण पृथिवी न सहन्तुं शक्ता; स राजपुत्रः तेषां भीतिं व्यपनीय, पाञ्चालानां यशः संवर्धयत्। तदा दिव्यं वचः श्रुतम्—'एष स राजा दुःखं हर्तुं, द्रोणं च हन्तुं जातः' इति। ततः यज्ञवेद्यां मध्ये कन्या अपि समुत्थिता—सा पाञ्चाली, रूपेण रम्या, सुश्रोणी, श्यामवर्णा, विशालाक्षी, सुस्मितमुखी। सा श्यामाङ्गी, पद्मपत्रनयना, नीलकुन्तला, ताम्रनखाङ्गुली, सुकेशी, सुब्रह्मणी, सुस्तनी च। मानुषरूपमास्थाय अपि, दिव्यशोभया दीप्तिमती, तस्याः नीलोत्पलसुगन्धः दूरं व्याप्तः। सा परमसौन्दर्ययुक्ता, पृथिव्यां अनुपमदर्शना, देवानां दानवानां यक्षाणां च काम्या, देवीव रूपेण प्रथिता। राजसभायाः प्रमुखैः सह राजा तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा हृष्टः, 'एषा पाण्डुपुत्रस्यार्जुनस्य योग्यदा' इति सर्वे प्रहृष्टाः ऊचुः। तस्याः जननकाले, देवनिर्मितं वागबोधमश्रूयत—'कृष्णा, स्त्रीषु श्रेष्ठा, क्षत्रियविनाशाय भविष्यति' इति। 'एषा सम्यग्वेले देवकार्यं साधयिष्यति; अस्याः कारणेन कौरवेषु महद्भयं भविष्यति' इति च। तद्वचनं श्रुत्वा पाञ्चालाः सिंहनादं कृत्वा, प्रमोदेन पृथिवीं कम्पयन्तः अभवन्। पाञ्चालराजः तां कन्यां दृष्ट्वा, हर्षाश्रूणि मुमोच, कृष्णामङ्के निधाय, 'पाण्डुपुत्रस्य वधूः' इति सम्बोध्य, स्नेहेन परिपूर्णः अभवत्। ततः पृशतस्य दुहितरः पुत्रकामिनी, याजमुपसृत्य, 'एते द्वावेव मम मातरं नान्यां जानीयाताम्' इति प्रार्थयत्। याजः राजानं तुष्टुमिच्छन्, 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच; ततः ब्राह्मणाः तयोः नामानि चक्रुः। यस्य साहसं महद्, कोपश्च, यज्ञसम्भवश्च, स पाञ्चालराजपुत्रः धृष्टद्युम्न इति नाम्ना प्रसिद्धः। या तु श्यामवर्णा कन्या, सा कृष्णेति नाम्ना ख्याता; एवं द्वौ अपि पाञ्चालराजस्य महायज्ञे जातौ। धृष्टद्युम्नः वेदाध्ययने परमं पारंगतिं प्राप्तवान्। ततः बलवान् भारद्वाजः धृष्टद्युम्नं स्वगृहं नीत्वा, तस्य शस्त्रविद्यामुपादिशत्। ज्ञात्वा यत् नियतिः न निवर्तयितुं शक्या, स्वकीर्तिं रक्षितुं च इच्छन्, बुद्धिमान् द्रोणः एवं चकार। एतेषां सर्वेषां पश्चात्, लाक्षागृहदाहस्य वृत्तान्तं श्रुत्वा, व्रतान्विताः ब्राह्मणाः पाञ्चालराजं यज्ञसेनं प्रति वाक्यमूचुः। धृतराष्ट्रपुत्राः मन्त्रिभिः सह सन्निवेश्य, पाण्डवानां नाशाय घोरं कृत्यं चक्रुः। दुर्योधनप्रेषितः पुरोचनः वाराणवतं गत्वा महल्लाक्षागृहं निर्मितवान्। तत्र तस्मिन्नेव गृहे, निशायां, पापबुद्धिः सः, पाण्डवान् कुन्तिं च अनजानन्, दग्धवान्। तेन वह्निना स एव दुष्टः पुरोचनः अपि दग्धः; ततः धृतराष्ट्रः स्वबान्धवैः सह हृष्टमनाः अभवत्। स्वल्पशोकः, हृष्टचित्तः, स विदुरं आज्ञापयत्—'पाण्डवानां संस्कारं कुरु' इति। 'हन्त, दैवयोगेन ते यमलोकं गताः' इत्युक्त्वा, धृतराष्ट्रः स्वजनैः सह तत्रैव संस्कारकर्म आरब्धवान्। भीष्मात् श्रुत्वा विदुरः अन्त्यकर्म अकरोत्; पाण्डवानां नाशाय कृतं पापकर्म सम्पन्नम्। कर्ता न दृष्टो न श्रुतः; एष एव वृत्तान्तो अस्माभिः श्रुतः, भगवन्, पाण्डवान् प्रति। एवं वचः श्रुत्वा, प्राज्ञः यज्ञसेनः, स्वपुत्रवधं यथा, तथा शोकं प्रपेदे। स राजा पाण्डवानां नाशेन महान् शोकं प्रपन्नः, मन्त्रिणः नागरिकैः सह समाहूय, दयार्द्रचित्तः इदं वचनमब्रवीत्— 'अहर्निशं मम बान्धवः अर्जुनः, भ्रातृभिः कुन्त्या सह, वह्नौ दग्धः, इति चिन्तया पीडितोऽस्मि। किमत्र विश्वे अद्भुतं? कालः हि दुर्जयः; मम प्रतिज्ञा लोके मिथ्या जाता, किमहं करिष्यामि? अन्तःशोकदग्धः अहं याज-उपयाजौ तौ निष्कलङ्कौ द्विजौ अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। अहं याज-उपयाजौ प्रार्थितवान्—'भारद्वाजस्य हन्तारं, अर्जुनशत्रुं, देवीमेव, हन्याथाम्' इति; एषा ख्यातिः लोके, एवं याजात् श्रुतम्। पुत्रकामः यज्ञं कृत्वा, तस्मात् एते द्वौ जातौ—धृष्टद्युम्नः कृष्णा च—मम हर्षं दातुम्। किं करिष्यामि? पाण्डवाः सह पृथया नष्टाः।' एवं शोकसंविग्नं पाञ्चालराजानं दृष्ट्वा, स धर्मात्मा, सर्वविद्याविशारदः पुरोहितः, तं प्रति वाक्यमुवाच।