द्रुपदः, द्रोणस्य शत्रुत्वेन संतप्तः, उपयाजं धर्मनिष्ठं द्विजश्रेष्ठम् उपससाद। स तस्य पादौ सम्यक् सेवमानः, प्रियं वदन्, सर्वाभिलषितं सम्पादयन्, तं संतोषयितुम् अयत्नं चकार। सम्यक् पूजयित्वा उपयाजं स ब्राह्मणं प्रार्थयामास— "त्वया कृत्येन मम पुत्रः द्रोणस्य विनाशकृत् भवतु।" पुनः स प्रावीत्— "यदि त्वया कार्येयं क्रियते, सुन्दरी कन्या अर्जुनस्य भार्या भवेत्, अहं तुभ्यं लक्षशः गावः दास्यामि। अथवा, हे द्विजोत्तम, यत् ते मनसि प्रियतमं, तत् सर्वं दास्यामि, न मम संदेहः।" एवं उक्तः स मुनिः केवलं "न" इति प्रत्युवाच। तथापि द्रुपदः तं सेवितुम् अविरतं प्रयत्नं अकरोत्। संवत्सरान्ते उपयाजः द्विजश्रेष्ठः यथाकालं मधुरया वाचा द्रुपदं उवाच— "मम ज्येष्ठभ्राता गहनवनं गच्छन्, पतितं फलं दृष्टवान्, यस्य शुद्धिः न ज्ञायते स्म। तं भ्रातरं अनुसृत्य अहं अपि तद् दृष्ट्वा चिन्तितवान्— मिश्रं चासंशुद्धं कदापि न ग्राह्यम्। स भ्राता तस्य दोषान् न पश्यन्, पापफलम् अपि न विवेचयन्। यः अत्र शुद्धिं न पश्यति, स कथं अन्यत्र विवेक्तुं शक्नोति? गुरुकुले वसन्, शास्त्राध्ययनसमये, स यदृच्छया परिशिष्टं भोजनं भुञ्जानः। स पुनः पुनः विविधान्नगुणान् स्तौति, कृपाशून्यश्च। तं भ्रातरं विवेकदृष्ट्या फलकामिनं मन्ये। तं गच्छ, राजन्; स ते यज्ञं करिष्यति।" एवं श्रुत्वा उपयाजस्य वचनं, द्रुपदः याजस्य आश्रमं जगाम। तं सम्यक् पूजयित्वा, याजं प्रति उवाच— "अष्टशतानि गावः दास्यामि, मम यज्ञं कुरु। अहं द्रोणद्वेषेण संतप्तः, मां तुष्टुम् अर्हसि। द्रोणः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, ब्रह्मास्त्रविदां अपराजितः, स मैत्रेण स्पर्धायां मां विजित्य स्थितः। पृथिव्याम् कश्चित् क्षत्रियः तस्मात् श्रेष्ठो नास्ति—कौरवाचार्यः, भारद्वाजात्मजः, बुद्धिमान्। तस्य बाणवर्षेण प्राणाः शरीरं च हर्यन्ते; षड्गुणधनुः तस्य परमं महत्त्वं दर्शयति। ब्राह्मणवेषधारी स क्षत्रियवेगं दर्शयति; महात्मा भारद्वाजः महाबाणधन्वा सर्वान् प्रतिषेधयति। स जामदग्न्यवत् क्षत्रियविनाशाय प्रवृत्तः; तस्य भयानकास्त्रशक्तिः मनुष्यैः दुर्जया। स ब्राह्मतेजसा, हविर्भिः दीप्ताग्निवत्, युद्धे क्षत्रियधर्मपूर्वकं दग्धुम् अर्हति। यत्र ब्राह्मं क्षात्रं च तेजः, तत्र ब्राह्मं तेजः जयति; अतः क्षात्रबलहीनः अपि ब्राह्मतेजः आश्रितवान्। त्वां प्राप्य, द्रोणात् श्रेष्ठं, ब्रह्मविदां अग्रगण्यं, अहं तादृशं पुत्रं प्राप्नुयाम्, यो द्रोणस्य हन्ता, युद्धे चाजेयः।" "एतत् मम कुरु, याज; दशकोटिगावः दास्यामि।" इति याजः "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय यज्ञाय समाययौ। गुरोः कृते, अनिच्छन् अपि, उपयाजः याजं प्रेरयामास। याजः द्रोणविनाशाय व्रतम् आदत्त, तत् तथैव अकरोत्। ततः उपयाजः महातपाः तस्मै राज्ञे पुत्रप्रदं वैतानं यज्ञविधिं न्यवेदयत्। "यः पुत्रः त्वया कामितः, महाबलः, महातेजाः, महाप्रभावान्, स एव तव इच्छया भविष्यति।" इति तम् उपदिश्य, द्रुपदः भारद्वाजहन्तारं पुत्रं प्राप्नुयाम् इति सर्वाणि कर्माणि यथाविधि अकरोत्। यज्ञसमाप्तौ याजः रानीं प्रष्टुम् आरब्धवान्—"आगच्छ, हे रानी पृषति, युग्मं समुपस्थितम्।" सा उवाच—"मम मुखं लिप्तम्, दिव्यगन्धयुक्ता चास्मि; गर्भधारणाय न सन्नद्धा। प्रतीक्षस्व, याज, प्रिय।" तदा याजः प्रोवाच—"मया हुतं हविः, उपयाजेन मन्त्राः जपिताः; फलम् अनाप्यं कथं स्यात्? अतः गच्छ वा, ब्राह्मण, स्थातुं वा।" एवं उक्त्वा, याजेन संस्कृतं हविः समर्पिते, अग्नेर् मध्ये देवसदृशः कुमारः समुत्थितः। स ज्वलन्, भीषणरूपः, किरीटी, उत्तमकवचधारी, खड्गबाणधारी, धनुः पुनः पुनः घोषयन्। स दिव्यरथमारुह्य निर्गतः; तदा हृष्टाः पाञ्चालाः "साधु! साधु!" इति निनदन्। तेषां हर्षेण पृथिवी न सहन्तुं शक्ताऽभूत्; स कुमारः भयापहः पाञ्चालानां कीर्तिं ववर्ध। "एष राजा दुःखहरणाय, द्रोणवधाय जातः" इत्यद्भुतं दिव्यं वाक्यं नभसः श्रुतम्। ततः यज्ञवेद्यां मध्ये कन्या अपि उत्पन्ना—पाञ्चाली नाम, सुश्रोणी, विशालायतलोचना, कृष्णा, पीनोदरस्तना, नीलकुन्तला, ताम्रनखाङ्गुलिः, सुकेशी, सुन्दरभ्रू, मानुषरूपधारिणी, दिव्यरूपसमुज्ज्वला, तस्याः गन्धः नीलोत्पलसदृशः दूरं व्याप्य स्थितः। सा परमसौन्दर्ययुक्ता, पृथिव्यां अनुपमा, देवानां दानवानां यक्षाणां च काम्या, देवीव रूपसम्पन्ना। "एषा पाण्डुपुत्रस्य अर्जुनस्य योग्यभार्या" इति राजा-सचिवमुख्यैः प्रमोदितैः उक्तम्।