राज्ञः दुःखमहत् तु तस्य हृदयात् क्षणमपि न निर्गतम्। मनसि क्लेशेन पीडितः, राजा द्रुपदः कृशतां गतः। स तु द्रुपदः, वैराग्निना दग्धः, ब्राह्मणगृहाणि बहूनि विचरन्, सिद्धर्षीं अन्वेष्टुम् आरभत। पुत्रोत्पत्तिं कामयमानः, शोकग्रस्तचित्तः, द्रुपदः निद्रां न प्राप्नोत्; सदा द्रोणेन वैरं स्मरन्, 'मम उत्तमपुत्रः नास्ति' इति चिन्तयन्। स्वजातपुत्रेषु निराशः सन्, 'किं बन्धुभिः!' इति घोषयन्, दीर्घं निःश्वस्य, द्रोणविरोधे प्रवृत्तः अभवत्। द्रोणस्य शक्तिं, विनयम्, विद्याम्, कर्माणि च, स्वस्य क्षत्रियबलं च चिन्तयन्, द्रुपदः विश्रान्तिं न प्राप्नोत्। प्रत्युत्तरस्य प्रयासं कुर्वन्, स राजा, हे भारत, गङ्गायाः तमःकूलं विचरन् अगच्छत्। तत्र स राजा पवित्रं ब्राह्मणगृहं प्राप्तवान्, यत्र न कश्चित् अनदीक्षितः वा अनुशासनहीनः द्विजः आसीत्। तत्र स महान् तपस्वी याजः उपयाजः च दृष्टवान्, ब्रह्मर्षी, अध्ययनसंयमपरायणौ। संहितापठने प्रवृत्तौ, काश्यपवंशजौ, ताराणेयौ, सर्वथा योग्यौ, ब्राह्मणश्रेष्ठौ, ऋषिसारथी च। स तु द्रुपदः यथायोग्यं तौ अभ्यागतवान्, श्रमहीनः सेवायाम्, तत्र कनिष्ठस्य बलं विज्ञाय, एकान्ते समीपं गतः। उपयाजं, व्रतानुष्ठाननिष्ठं, सम्प्राप्तः, सर्वकाम्यसेवया, पादसेवया, प्रियवचनैः, सर्वकामदानम् उपनियतवान्। यथायोग्यं उपयाजं पूजयित्वा, 'हे ब्राह्मण, तव कृते, मम पुत्रः द्रोणस्य मृत्युर्भवतु' इति उक्तवान्। 'अत्युत्तमा कन्या अर्जुनस्य पत्नी भवतु; यदि त्वं एतत् कुर्याः, उपयाज, शतसहस्रं गाः दास्यामि।' 'यदि अन्यत् किमपि, द्विजश्रेष्ठ, यत् तव मनसि प्रियतमा, सर्वं दास्यामि, न मे संदेहः अस्ति।' इति उक्ते, उपयाजः केवलं 'न' इति प्रत्युवाच, द्रुपदः तं सेवायाम् अनुवर्तितुम् आरभत्। ततः संवत्सरान्ते, उपयाजः, द्विजश्रेष्ठः, उचितकाले, हे राजन्, मधुरवचनैः द्रुपदं सम्बोधितवान्। 'मम ज्येष्ठभ्राता, वनान्तरे गृहे भ्रमन्, भूमौ पतितं फलम् अदृष्टशुद्धिम् उपलभ्य। तस्मिन् काले तं अनुसृत्य, अहं तद् दृष्ट्वा, चिन्तितवान्—मिश्रं च अनिश्चितं कदापि न ग्राह्यम्।' 'स भ्राता फलम् दृष्ट्वा दोषं वा पापफलम् न अवगच्छत्; यः अत्र शुद्धिं न पश्यति, अन्यत्र कथं पश्येत्?' 'शास्त्राध्ययनं कुर्वन्, आचार्यगृहे स्थितः, यदा किञ्चित् अवशिष्टं भोजनम् उपलभ्य, तत् खादति।' 'पुनः पुनः विविधान्नगुणान् स्तुत्वा, दया हीनः; तं भ्रातरं, विवेकदृष्ट्या, फलकामं मन्ये।' 'तं गच्छ, हे राजन्; स तव यज्ञं करिष्यति, यद्यपि तव मनसि प्रतिकूलता भविष्यति।' उपयाजस्य वचनं श्रुत्वा, याजः आश्रमं प्राप्तः; तं पूजयित्वा, याजं सम्बोधितवान्। 'अष्टसहस्रं गाः दास्यामि; यज्ञं कुरु, विभो। द्रोणवैरदुःखितं मां तुष्टुम् अर्हसि।' 'स ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, ब्रह्मास्त्रविद्यायां अपूर्वः; स द्रोणः मित्रयुद्धे मां पराजितवान्।' 'न कश्चित् क्षत्रियः पृथिव्यां तस्मात् श्रेष्ठः—कौरवाचार्यः, भारद्वाजसुतः, बुद्धिमान्।' 'द्रोणस्य शरवृष्टिः प्राणं शरीरं च हरति; षड्गुणधनुः तस्य महत्तमम् दृश्यते।' 'यद्यपि ब्राह्मणवेषधारी, क्षत्रियवेगं दर्शयति; महान् भारद्वाजः, धनुर्धरः, सर्वान् निवारयति।' 'जामदग्न्यवत् क्षत्रियविनाशाय स्थितः; तस्य शस्त्रशक्ति मानुषैः अदुर्धर्षा।' 'ब्राह्मतेजसंपन्नः, हुताशन इव, युद्धे मिलित्वा दहति, क्षत्रियधर्मपूर्वकः।' 'यत्र ब्राह्मतेजः क्षत्रियबलं च, ब्राह्मतेजः जयति; अतः, क्षत्रियबलदुर्बलः, ब्राह्मतेजः अन्वेष्टुम् आगतः।' 'त्वां प्राप्तवान्, द्रोणात् श्रेष्ठं, ब्रह्मविदां अग्रगण्यं; तव कृते, द्रोणघ्नं, युद्धे दुर्धर्षं पुत्रं लप्स्ये।' 'एतत् मे कुरु, याज; दशकोटिगाः दास्यामि।' इति उक्त्वा, याजः यज्ञाय उद्युक्तः अभवत्। गुरोः कृते, अनिच्छन् अपि, उपयाजः याजं प्रेरितवान्; याजः द्रोणविनाशाय प्रतिज्ञाय यज्ञं आरभत्। ततः उपयाजः, महातपस्वी, तस्मै राज्ञे वैतानं यज्ञविधिं व्याख्यातवान्, यः पुत्रोत्पत्तिं साधयति। 'यः पुत्रः तव इच्छितः, महाबलः, महातेजाः, महावीर्यः, स तव यथाभिलषितः जायते।' द्रोणघ्नं प्राप्तुम् अभिप्रेत्य, राजा द्रुपदः सर्वाणि कर्माणि यथायोग्यं समारभत्। यज्ञसमाप्तौ, याजः रानीं आज्ञापयत्—'आगच्छ, रानी पृषति, युग्मं सन्निहितम्।' 'मम मुखं लिप्तम्, ब्राह्मण, दिव्यगन्धयुक्ता अस्मि; गर्भाय न सज्जा अस्मि। प्रतीक्षस्व, याज, प्रिय।' 'याजेन सम्यक् हविः समर्पितम्, उपयाजेन मन्त्राः पठिताः। इच्छितं फलम् कथं न सिध्येत्? अतः, गच्छ वा, ब्राह्मण, वा स्थासि।' इति, द्रुपदस्य दुःखान्वितं हृदयम्, द्रोणवैरस्य चिन्तनम्, ब्राह्मणश्रेष्ठयोः याजोपयाजयोः संगमः, यज्ञस्य सम्पादनम्, तथा पुत्रोत्पत्त्यर्थं सर्वं विधिवत् अभवत्।