सः गङ्गायाः स्नानार्थं गतः, तत्र धर्मात्मनाम् अप्सरः घृताचीं पूर्वम् आगतम्, नदीमध्ये निमग्नां दृष्टवान्। सा तु तीरस्थिता, तस्य वायुः वस्त्रं अपाकर्षत्; ताम् एवं स्थितां दृष्ट्वा ऋषिः ताम् अभिलषितवान्। तस्य मनः तया संगतम् अभवत्, यद्यपि सः यौवनस्थः ब्रह्मचारी आसीत्; चिरकालम् अनन्तरम् तस्य वीर्यं स्रष्टम् अभवत्, ऋषिः तत् आदत्त। तस्मात् बुद्धिमतः तस्मात् बालः द्रोणः जातः; सः वेदान् सर्वविद्याः च अधीतवान्। भारद्वाजस्य मित्रम् आसीत् पृषतः नाम राजा; तस्मिन् काले तस्य पुत्रः द्रुपदः जातः। पृषतः पुत्रः, सदा आश्रमम् आगच्छन्, द्रोणेन सह क्रीडनं अध्ययनं च अकरोत्, यद्यपि सः श्रेष्ठः क्षत्रियः आसीत्। पृषतः निधनानन्तरम् तस्य पुत्रः राजा द्रुपदः अभवत्; द्रोणः रामस्य सर्वेभ्यः द्रव्यवितरणम् श्रुतवान्। रामः वनं गच्छन्, भारद्वाजस्य पुत्रः तं सम्बोधितवान्—"मां द्रोणम् विद्धि, द्विजश्रेष्ठ, धनार्थम् आगतम्।" रामः प्रत्युत्तरम् अदात्—"मम देहः एव अवशिष्टः; अस्त्राणि वा देहः वा इच्छसि, ब्रह्मन्, यत् इच्छसि तत् वृणु।" द्रोणः उक्तवान्—"सर्वाणि अस्त्राणि, तेषां विनाशं, प्रयोगं च दातव्यम्।" भ्रिगुपुत्रः "तथा अस्तु" इति उक्त्वा तस्मै सर्वं अदात्; द्रोणः तद् प्राप्त्वा तृप्तः अभवत्। द्रोणः, रामात् अनुमत्याः ब्रह्मास्त्रम् लब्ध्वा, मनसि हृष्टः, नराणाम् मध्ये श्रेष्ठः अभवत्। ततः बलवान् भारद्वाजस्य पुत्रः द्रुपदम् उपगच्छन्, "मित्रम् माम् विद्धि, नरश्रेष्ठ," इति उक्तवान्। द्रोणः उक्तवान्—"अविद्वान् विद्वानस्य मित्रं न भवति; सारथिः रथिनः मित्रं न भवति; राजा नराज्ञः मित्रं न भवति; समानता पूर्वं मित्रता का?" इति। पञ्चालराजं द्रुपदं मनसि निश्चित्य, सः बुद्धिमान् कुरुपुरी नागसह्वायम् अगच्छत्। तत्र आगतम् द्रोणम् भीष्मः पौत्रान् विविधं धनम् च, शिष्यरूपेण, द्रोणाय समर्पितवान्। तदनन्तरम् द्रोणः पाण्डुपुत्रान् शिष्यान् सम्मिल्य, द्रुपदस्य क्लेशाय वाक्यम् उक्तवान्— "मम हृदि गुरुदक्षिणा किञ्चित् अस्ति; हे अनघाः, अस्त्राणि अधीत्य, तद् दातव्यम्—सत्यं वदत।" अर्जुनप्रमुखाः शिष्याः "तथा अस्तु, गुरो," इति प्रत्युवाचन्। सर्वे पाण्डवाः अस्त्राणि अधीत्य, दृढसंकल्पाः भूत्वा, द्रोणः पुनः गुरुदक्षिणाय वाक्यम् उक्तवान्— "द्रुपदः पृषतःपुत्रः चत्रवत्यां राजा अस्ति; तस्य राज्यं शीघ्रं मम दक्षिणारूपेण आनयत।" द्रोणस्य प्रेरणया, धृतराष्ट्रपुत्राः पाण्डवाः पञ्चालाः च, भीतः अभवन्। यज्ञसेनं कर्णं दुर्योधनं अन्यांश् च सम्प्राप्य, ते श्रेष्ठयोधाः पराजिताः निवृत्ताः च अभवन्। पञ्च पाण्डवाः द्रुपदं युद्धे विजित्य, तं मन्त्रिभिः सह बद्धं द्रोणाय उपानयन्। अर्जुनः, महेन्द्रवत् अजेयः, पञ्चालराजं महेन्द्रः दैत्यं इव विजितवान्। फल्गुनस्य महाबलम् तेजः च दृष्ट्वा, यज्ञसेनस्य बान्धवाः विस्मिताः अभवन्। द्रुपदः पुनः उक्तवान्—"पुनः मित्रत्वं याचामि, नरपतिः; नराज्ञः राज्ञः मित्रं न भवति।" अतः राज्यं यज्ञसेन, भगीरथ्याः दक्षिणतटे त्वम्, उत्तरतटे अहम्—एवं विभक्तम्। बुद्धिमता भारद्वाजेन उक्ते, पञ्चालराजः द्रोणं ब्रह्मश्रेष्ठं धनुर्विद्याग्रं सम्बोधितवान्— "तथा अस्तु, बुद्धिमन् भारद्वाज; यथा इच्छसि, मित्रता शाश्वती भवतु।" एवम् उभयः परस्परं उक्त्वा, अतुलं मित्रत्वं स्थापयित्वा, द्रोणः द्रुपदः च, शत्रुनिग्रही, यथागतं निर्जग्मतुः। किन्तु तद् महान् अपमानः, क्षणमपि, राज्ञः हृदयात् न निवृत्तः; सः मनसि संतप्तः, कृशः अभवत्। द्रुपदः राजन्, द्वेषेण दग्धः, बहुषु ब्राह्मणगृहेषु विचरन्, सिद्धऋषिं अन्वेषयन्। पुत्रोत्पत्तिम् इच्छन्, शोकग्रस्तमनाः, द्रुपदः निद्रां न प्राप्तवान्, द्रोणेन शत्रुत्वम् स्मरन्—"मम उत्तमः पुत्रः नास्ति" इति नित्यं चिन्तयन्। जातपुत्रेषु वितृष्णः सः "कुतः बान्धवाः" इति घोषयन्, दीर्घनिश्वासं कृत्वा, द्रोणाय विरोधाय प्रवृत्तः। द्रोणस्य बलम्, विनयम्, विद्याम्, कर्माणि च, स्वस्य क्षत्रियबलं च चिन्तयन्, तु समाधानम् न प्राप्तवान्। प्रत्युत्तराय यत्नं कुर्वन्, सः राजश्रेष्ठः, हे भारत, गङ्गायाः तमस्तटे विचरन्। सः राजन् एकं पवित्रं ब्राह्मणगृहं प्राप्य, यत्र एकः अप्रमाणः, अनुशिष्टः द्विजः न आसीत्। तत्र सः याज उपयाजौ, द्वौ महातपस्विनौ, ब्रह्मर्षी, अध्ययननियमपरौ, दृष्टवान्। संहितापाठे प्रवृत्तौ, काश्यपवंशजौ, ताराणेयौ, सर्वथा योग्यौ, ब्राह्मणश्रेष्ठौ, ऋषिसिंघौ आस्ताम्। सः तान् ससम्मानम् उपगम्य, अनवरतसेवया तान् संतोष्य, याजस्य अनुजस्य बलम् अवगम्य, तं गोप्यं समीपं गतः।