मम पितरि यत् सम्यगधीतं, तत् अहम् अपि सम्यगध्यायिषम्। देवैः, इन्द्रेण, ऋषिभिः, मरुद्भिश्च यत् पूजितं, तत् त्वं शृणु। भगवतः भृगुवंशस्य, देवैः पूजितस्य, पुरातनं चरित्रं त्वां प्रवक्ष्यामि, महर्षे। यथैव पुराणसम्बद्धं, तथा सम्यग् वक्तुम् इच्छामि—महर्षिः भृगुः, स्वयम्भुवैः ब्रह्मणा सृष्टः। कथ्यते यत् वरुणस्य यज्ञे वह्नेः समुत्पन्नो भृगुः; तस्य प्रियतमः पुत्रः भृगवः च्यवन इति ख्यातः। च्यवनस्य तु पुत्रः धर्मात्मा प्रमतिर्नामाभवत्; प्रमतेः तु घृताचीसंभवा रुरुर्नाम पुत्रः। रुरोः तु पुत्रः शौनकः, वेदविदां श्रेष्ठः, धर्मात्मा, प्रमद्वारायाम् उत्पन्नः, तव पूर्वजः। स तपस्वी, कीर्तिमान्, विद्वान्, ब्रह्मविदां अग्रण्यः, धर्मनिष्ठः, सत्यवादी, जितेन्द्रियः, मिताहारश्चासीत्। सूतपुत्र, यथा महात्मनः भृगोर् च्यवनत्वं प्रसिद्धं, तथा तद्वृत्तान्तं मम पृच्छतः कथय। भृगुं प्रिया भार्या पुलोमा नाम्ना, भृगोर् वीर्यसम्भवा गर्भं धारयामास। तस्यां पुलोमायां गर्भे सति, धर्मनिष्ठः भृगुः स्वधर्मे स्थितः, पत्न्या सह योग्ये काले तस्थौ। धर्मज्ञः भृगुः यदा दीक्षायै निर्गतः, तदा दैत्यः पुलोमा तस्य आश्रममुपाजगाम। आश्रमं प्रविश्य, भृगोर् निष्पापां भार्यां दृष्ट्वा, स कामसंविग्नः सञ्जज्ञे। पुलोमा दैत्यः आगतः, सा सुश्रोण्या वन्यफलमूलैः सत्कारं तस्य चकार। तां दृष्ट्वा, स दैत्यः कामवशात् प्रमुदितः, तां निष्पापां स्त्रीं हर्तुम् इच्छन् बभूव। तां शुभां स्त्रीं हर्तुम् इच्छन्, स उवाच—"मया पूर्वं सा वरणा," इति; हि पुलोमा पूर्वं तेन वरणा आसीत्। एष पापः तस्य हृदि नित्यं वसति, हे भृगुनन्दन। "इदानीं मम अवसरः," इति निश्चित्य, तां हर्तुम् उद्यतः स जातवेदसं वह्निं शरणं ददर्श। ततः स दैत्यः वह्निं पप्रच्छ—"सत्यं वद, हे अग्ने, कस्य भार्या एषा? सत्येन त्वां पृच्छामि।" "त्वं देवमुखः, हे पावक, मम प्रश्नस्य उत्तरं देहि। एषा कन्या पूर्वं मया वरणा आसीत्।" "पिता तस्याः अनन्तरं भृगवे दत्तवान्, यो न कदापि मिथ्यावादी। यदि एषा रमणीया स्त्री भृगोर् भार्या, गूढा अस्मिन्नाश्रमे—" "तर्हि सत्यं वद, यतोऽहं ताम् आश्रमात् हर्तुम् इच्छामि। कोपेन मे हृदयं दह्यते।" "यदि भृगुना मम पूर्ववधूः, सुश्रोणी, मम अनुमत्याः विना गृहीता, अद्याहम् आश्रमात् ताम् हर्तुम् इच्छामि।" एवं दैत्यः पुनः पुनः जातवेदसं वह्निं पप्रच्छ, सन्देहेन किमेषा भृगोर् भार्या इति। "हे अग्ने, त्वं सर्वेषु भूतेषु नित्यं वससि; धर्माधर्मयोः साक्षी, सत्यं वद, हे बुद्धिमान्।" "मम पूर्ववधूः भृगुणा मिथ्याचारिणा हृता; यदि एवं, त्वं सत्यं ब्रूहि।" "त्वत्तः शृत्वा भृगुपत्नीत्वं, आश्रमात् ताम् हर्तुम् इच्छामि। हे जातवेदः, यथार्हं सत्यं वचनं वद।" एवं श्रुत्वा, सप्तजिह्वः अग्निः सन्तप्तः सञ्जज्ञे—"यदि सत्यं वदामि, ब्रह्मविदा शप्तो भविष्यामि।" "यदि मिथ्या वदामि, नूनं नरकं गमिष्यामि।" मिथ्याशापयोः भीतः स शान्तया वाचा प्राह—"एषा भृगोर् एव।" "त्वया पूर्वं पुलोमायाः दुहितरं वरणा, हे दानवपुत्र; किं त्वया विधिवत् मन्त्रैः च वरणा आसीत्?" "पुलोमायाः कन्या तु पित्रा भृगवे दत्ता; न तुभ्यं, श्रेष्ठतरं वरयन्, सः पिता दत्तवान्।" "ततः वेदविहितेन विधिना, भृगुः ऋषिः सर्वकर्मणा तां भार्यां प्राप, हे दानव, मयि साक्षिणि।" "यथामति मे सत्यं, मिथ्या वक्तुं न शक्नोमि; अस्मिन्लोके सत्यं नित्यं पूज्यते।" इति। अग्नेः वचः श्रुत्वा, स राक्षसः तां परित्यज्य, ब्राह्मणरूपं धारयित्वा, मनसो वायोः च वेगेन तत्रगतः। तदा स गर्भः, यस्यां भृगुपत्न्यां सन्, क्रोधात् मातुः उदरात् अपतत्; तेन स च्यवन इति विख्यातः। स च्यवनः, सवितृसमप्रभः, मातुः उदरात् पतितः, तं दृष्ट्वा राक्षसः भस्मीकृतः पपात्, तां मुमोच च। सा सुश्रोणी पुलोमा, पुत्रं च्यवनं गृहीत्वा, शोकेन संतप्यमाना पलायिता। तां भृगुपत्नीं, अश्रुपूर्णलोचनां, स्वयं ब्रह्मा जगतः पितामहः अपश्यत्। स भगवान् ब्रह्मा तां वधूं सान्त्वयामास; तस्याः अश्रुभ्यः महती नदी प्रवहति स्म। सा नदी, भृगुपत्न्याः पन्थानं अनुगम्य, प्रवहन्ती दृष्ट्वा, तस्याः एव प्रवाहः प्रतिष्ठितः। ततः लोकपितामहः तस्यै नदीनामदत्तवान्—"वधूसरा" इति, या च्यवनाश्रमं प्रति प्रवहति स्म। एवं भृगुवंशस्य प्राचीनं पुण्यं चरित्रं, देवर्षिपूजितं, त्वं शुश्रूषमाणः मया श्रावितम्।