तत् श्रुत्वा स ब्राह्मणः सान्त्वनपूर्वकं तपस्विन्यै प्रत्युवाच—"यद् वदसि, धर्मज्ञे, तद् एव साधु; किन्तु एष दुःखभारो मानुषेण न शक्यते निवर्तयितुम्। तथापि, सत्यम् एव दुःखस्यास्य मूलं ते कथयामि—शृणु, शुभे, यथावत्। अस्य नगरस्य समीपे, यमुनातटे, गवां गमनेन योजने स्थिते गुहायां वासं करोति राक्षसः कश्चित् बकः नाम। स तत्र भीषणः नरमांसभक्षी राक्षसः, दुष्टात्मा, राक्षसानां अधमः, निवसति। स एव अस्य देशस्य नगरस्य च स्वामी, अतिबलवान्, नरमांसपोषितः, दुरात्मा, मनुष्यभक्षकः। स शक्तिमान् राक्षसः, कामरूपधारी, नगरं पीडयन्, त्रयोदशवर्षाणि अतीतानि। तस्मात्, अन्यदेशीयसेनाभ्यः वा भूतभयात् वा नः न किञ्चित् भीतिः; एष एव क्रूरः दुष्टः मनुष्यभक्षकः अस्मान् ग्रसति। नगरं रक्षकेन विहीनं, त्राणं न लभते; स च गुहायां वसन्, सततं जनान् तत्र बाधते। स दुरात्मा राक्षसः स्त्रीः, बालान्, वृद्धान्, युवान् च गृह्णाति; अत्र हि होमैः, बलिभिः, भोज्यैः च— तम् अग्र्यब्राह्मणैः आहूय पूज्यते; तथापि, यदा राक्षसः इच्छति, सर्वान् हन्ति। तदा सर्वे ब्राह्मणाः मिलित्वा तेन सह अनुबन्धं कृतवन्तः—'कामात् मा हन्याः; वयं सर्वदा दास्यामः।' 'यथेष्टं, अत्र भोजनं मांसयुक्तं, भद्र, अन्नं मांसं तिलपिष्टं च।' 'घृतैः विविधान्नैः, सूपैः, तिलपिण्डकैः, लाजमण्डकैः, सुरया च।' 'पक्वापक्वैः कुम्भैः, मांसस्य स्थूलांशैः, मृगमहिषवराहभल्लूकाणां च मांसैः।' 'नानाकुम्भैः घृतस्य, बहुभिः दध्नः कुम्भैः, तिलपिष्टेन नवैः संयुतैः।' 'प्रत्येककुलात् एकं पुरुषं, द्वौ कृष्णवर्णौ वृषौ च दास्यामः; यदि त्वं न कोपं कुर्याः, राक्षसस्य भागं लप्स्यसे।' 'अत्रैव अस्माकं अनुबन्धेन तिष्ठ,' इति ब्राह्मणैः याचितः; 'एवमस्तु,' इति स राक्षसः तद्वचनं प्रतिजग्राह। स तान् विदेशसेनाभ्यः, अरण्यदुर्भिक्षेभ्यः च रक्षति; तस्मिन् निश्चिते भागे, स बलवान् अनुबन्धं पालयति। प्रतिवारं एकं पुरुषं तस्मै ददाति; किन्तु स क्रमः बहूनि वर्षाणि पश्चात् आगच्छति, दुःसहः च मनुष्याणाम्। ये केचन कदाचित् तस्मात् भागात् पलायितुम् इच्छन्ति—राक्षसः तान्, तेषां स्त्रीबालान् च हत्वा, भक्षयति। वेत्रकीयस्य गृहे राजा धर्मं न पालयति; स मन्दधीः पुरुषः न किञ्चित् उपायं चिन्तयति, यत्नेन अपि, येन जनाः स्थिरं त्राणं प्राप्नुयुः। नूनम्, एष एव अस्माकं भाग्यवशः, वयं दुर्बलाः, दुष्टराज्ये सदा वसामः। ब्राह्मणाः कस्य कृते वदन्ति, कस्य कृते स्वच्छन्दं कुर्वन्ति? ते हि धर्माणां स्थितौ तिष्ठन्ति, यथा पक्षिणः इच्छया स्थास्यन्ति। प्रथमं राजानं विचिन्त्य, ततः भार्यां, ततः धनं; न हि राजा विना लोके भार्या वा धनं वा भवेत्। मित्रैः संगृह्य, स्वबान्धवान् पुत्रांश्च रक्षेत्। मया प्रयत्नेन एते त्रयः—राजा, भार्या, धनं—अर्जिताः; किन्तु इदानीं अस्मिन महोपद्रवे समागतः, वयं महता दुःखेन पीड्यन्ते। अधुना एष कुलनाशकः आपद्विशेषः प्राप्तः; मया भोज्यं च पुरुषं च दातव्यम्। न च मम धनं अस्ति येन कत्रचित् पुरुषं क्रीणीयाम्, न च मित्रं कदापि दातुं शक्नोमि। अन्यः उपायः न दृश्यते; तस्मात् राक्षसविमोचनाय, अहं दुःखसागरस्य मध्ये निमग्नः। अद्यैव एतेषां बान्धवानां सहितः राक्षसस्य समीपं गमिष्यामि; ततः स दुष्टः सर्वानपि अस्मान् एकत्र भक्षयिष्यति। निष्प्रतिघ्नं दुःखमूलं यथापृच्छः, धर्मज्ञे, तवाख्यातम्।" तत् श्रुत्वा कुन्ती स्निग्धया वाचा तम् ब्राह्मणम् उवाच—"त्वं न कदापि विषण्णः भूयाः, न च किञ्चिद् भीतः; अत्रैव राक्षसविमोचनाय उपायः प्राप्तः। न मया अनुमन्यते यत् त्वं स्वयम् पुत्रेण सह तत्र गच्छेयाः; एकः बालः पुत्रः अस्ति, एकाऽपि कन्या तपस्विनी, न च तव भार्या, न च त्वं स्वयम् गन्तुम् उचितम्। ब्राह्मण, मम पञ्च पुत्राः; तेषां कश्चित् तव कृते तस्मै पापराक्षसे बलिकर्मणि गमिष्यति।" ततो ब्राह्मणः प्रत्युवाच—"न कदापि एतद् करिष्यामि, जीवितस्य अपि हेतोः, यत् ब्राह्मणगृह्यं स्वार्थं वा प्राणान् वा त्यजेम। नायं कुलधर्मेषु, न चाधर्मिकेषु, यत् स्वं वा पुत्रं वा ब्राह्मणार्थे परित्यजेत्। मम मतम्, स्वस्य मृत्युः श्रेयः; ब्राह्मणवधो वा स्ववधो वा, मम स्ववध एव श्रेष्ठः। ब्राह्मणवधः परमं पातकं; तस्मिन् अज्ञानकृते अपि, प्रायश्चित्तं नास्ति, पापमेव भवति। किन्तु, न अहम् आत्मनं हन्तुम् इच्छामि, धर्मज्ञे; अन्यैः कृते वधे, मयि पापं न भवेत्। यदि ब्राह्मणं जानन् हन्यां, प्रायश्चित्तं न पश्यामि—क्रूरता एव अधर्मश्च। आतिथ्यं वा शरणागतं वा, याचकं वा परित्यज्य, वधः वा, एते क्रूरतमाः कर्माणि, पण्डितैः निन्दितानि।