एवं तया उक्तः पतिः भारतेन्द्र, तां भार्यां सान्त्वयन्, महता दुःखेन विवर्णः, सह भार्यया शनैः अश्रूणि मुमोच। तदा सः तां स्निग्धया वाचा उवाच—"मा एवं वद, सुमध्यमे! अत्रैव स्थित्वा, बुद्धिमान् कदापि न पत्नीं न च पुत्रान् परित्यजेत्। विशेषतः चात्र बुद्धिमान् पत्न्याः रक्षणं कुर्यात्; पतिं परित्यज्य अपि जीवेत्, किन्तु एतान् कदापि न परित्यजेत्। स कामं धर्मं अर्थं मोक्षं वा न जानाति यः एवं करोति।" तयोः दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, कन्या, शोकेन पीडिता, तत्र तौ उभौ प्रति दुःखार्तया वाचा अभाषत। सा उवाच—"कस्मात् यूयं दुःखेन पीडितौ, अनाथवत् रुदथः? ममापि वचः शृणुत, ततः यथोचितं कुरुत। धर्मतः अहं यूभ्यां परित्याज्या इत्यत्र न संशयः। माम् उत्सृज्य, एकस्मिन्नेव अस्माकं सर्वं रक्ष्यताम्। पुत्रस्यार्थः ह्येषः—'स मां तारयिष्यति' इति; अद्य स एव कालः प्राप्तः, माम् नौका इव कृत्वा, अस्मात् आपदं तर्तुम् अर्हथ।" "अत्र अहम् एव वा त्वां अस्मात् आपदः त्रातुम् शक्नोमि, अथवा मृत्युः प्राप्ते अपि; सर्वथा पुत्रः पितरं त्रायते—तस्मात् 'पुत्रः' इति विद्वांसः वदन्ति। मम पितामहाः सदा मयि पौत्रान् इच्छन्ति; तस्मात् अहम् अपि पितुः प्राणरक्षणाय यतिष्ये। मम भ्राता अपि बालः; यदि त्वं गच्छसि, स अपि शीघ्रं विनश्येत्—नात्र संशयः। यदि त्वं स्वर्गं यास्यसि, पितः, च बालो भ्राता नश्येत्, तदा पितृयज्ञः छिद्येत, पितृभ्यः अप्रियं स्यात्। पितरि, मातरि, भ्रात्रि च परित्यक्ते, अहम् अपि महद् दुःखं अनुभूय, अनर्हं निधनं प्राप्स्यामि।" "यदि त्वं अस्मात् व्याधेः मोक्ष्यसे, तदा मम माता, बालः भ्राता, कुलं च पितृयज्ञः च नूनं रक्ष्यन्ते। पुत्रः आत्मा, सखा, भार्या, इति; कन्या तु क्लेशाय इति श्रूयते। त्वं अस्मात् क्लेशात् मुक्त्वा, माम् धर्मे नियुक्तुम् अर्हसि। त्वया विना, पितः, अहं सदा दयनीयाः स्याम्—अनाथा, दुःखिता, यत्र कुत्रापि विचरेयम्। अथवा अहम् एव कुटुम्बस्य उद्धारं करिष्यामि; कठिनं कर्म कृत्वा, तपस्विनी भविष्यामि। अथवा यदि त्वं गच्छसि, माम् उत्सृज्य, द्विजश्रेष्ठ, अहम् अपि दुःखिता स्याम्—माम् अपि चिन्तय।" "तस्मात् मम कृते, धर्मस्य कृते, संततये च, त्वम् आत्मानं रक्ष, मां च परित्यज्य यथोचितं कुरु। यत् कर्तव्यम्, तत्र कालः न प्राप्नुयात्; किं तु त्वयि स्वर्गं गते, अस्माकं दुःखात् दुःखतरं किम्—यत् वयं अन्येषां गृहात् भिक्षां प्रार्थयेम, श्वानवत् अवशिष्टवस्त्राणि धारयेयम्, त्वं च रोगमुक्तः, बन्धुभिः सह क्लेशात् विमुक्तः स्याः, अहं च विधवेव सुखं विना स्थेयम्।" "अत्र अपि श्रूयते—यज्ञे देवाः पितरश्च तृप्यन्ति; त्वया दत्तेन जलेन नूनं फलमस्ति। एवं उभयोः वचः श्रुत्वा, प्रिय, यद् हितं तव, तत् कुरु; मातुः, आत्मनः, पुत्रस्य च यद् श्रेयः, तद् विचिन्त्य निर्णेतुमर्हसि। माता च पिता च पुत्रस्य सन्ति, गुणैः युक्ताः पुत्रा अपि भविष्यन्ति; किन्तु पुत्रस्य पुनः माता पिता न जातु भवेताम्।" एवं तस्याः बहुविधं विलापम् श्रुत्वा, पिता, माता, कन्या च—त्रयः अपि रुदितुम् आरब्धाः। तेषां रुदन् शब्दं श्रुत्वा, बालकः, विस्फारितलोचनः, बाल्यवाचा अस्पष्टं वचनं उवाच। सः हृष्टः, क्रीडनवद् हसन्, पितरं मातरं च बहुशः उवाच—"मा रुद, पितः; मा रुद, मातः; मा रुद, भगिनि।" ततः, एकं तृणं गृहित्वा, हृष्टः पुनः उवाच—"एतेन अहं नरमांसभक्षं राक्षसं हनिष्यामि।" बालस्य तानि अस्पष्टवचनानि श्रुत्वा, दुःखार्ताः अपि जनाः महत् हर्षं प्राप्नुवन्। तदा समयं ज्ञात्वा, कुन्ती तेषां समीपम् आगत्य, मृतान् अमृतलेशेन जीवयन्तीव, इदं वचनम् उवाच। "कुतः एषः क्लेशः उत्पन्नः? अहम् एतस्य तत्त्वम् ज्ञातुम् इच्छामि; ज्ञात्वा ह्येतत्, यद्युपायः स्यात्, निवारयितुम् अर्हेयम्।" तदा सः तपस्वी उवाच—"यद् वदसि, साध्वी, तद् धर्म्यं; किन्तु एषः क्लेशः मानवेन न निवारयितुं शक्यते। तथापि, अहम् एतस्य क्लेशस्य कारणं यथातथ्यं वक्ष्यामि; शृणु, साध्वी। अस्य नगरस्य समीपे, यमुनातटे, गवां गमनमात्रे दूरे, एका गुहायाम्, वक इति नाम्ना राक्षसः वसति। तस्मिन् गुहायाम्, सः घोरः नरमांसभक्षी वकः, दुष्टात्मा, राक्षसानां अधमः, तिष्ठति। सः अस्य देशस्य नगरस्य च स्वामी, बलवान्, नरमांसोपजीवी, पापबुद्धिः, नरभक्षः। सः महाबलः राक्षसः, कामरूपी, एतत् नगरं पीडयन्, त्रयोदशवर्षाणि अतीतानि। तस्मात् अस्माकं न परदेशीयसेनाभ्यः, न भूतभयम्; किन्तु एषः क्रूरः, पापात्मा नरभक्षः एव अस्मान् भक्षयति।" "एतत् नगरं रक्षकेन हीनं, त्रातारं न प्राप्नोति; सः गुहायाम् वसन्, जनान् सदा पीडयति। सः दुष्टबुद्धिः राक्षसः, स्त्रीन्, बालान्, वृद्धान्, युवान् च गृह्णाति; अत्र यज्ञैः, हविर्यज्ञैः, भोज्यैः च—सः ब्राह्मणश्रेष्ठैः पूज्यते; यदा यदा राक्षसः इच्छति, तदा तान् सर्वान् हन्ति।