स महात्मा व्यासः धृतराष्ट्रं पाण्डुं चापि विदुरं च सुतान् सञ्जनयित्वा पुनः तपस्यर्थं स्वमाश्रमं प्रतिजगाम। तेषां तु जातानां वृद्धानां परमं स्थितिं प्राप्तानां महर्षिः लोकेषु भारतं प्रवदति स्म। अथ जनमेजयेन सह सहस्रैः ब्राह्मणैः पृष्टः सः भगवतः शिष्यं वैशम्पायनं समीपस्थं उपदिदेश। ततो वैशम्पायनं सभायां संस्थितं, यज्ञवेलायाम् आवृत्तः, भारतं श्रोतृणां मध्ये पठयामास। व्यासः तदा कुरुवंशस्य प्रवृत्तिं, गान्धार्याः धर्मनिष्ठां, विदुरस्य बुद्धिं, कुन्त्याः स्थितिप्रज्ञां च विस्तारतः कथयामास। वासुदेवस्य माहात्म्यं, पाण्डवानां सत्यवृत्तिं, धृतराष्ट्रपुत्राणां च दुष्टभावं दिव्यर्षिः व्याख्यातवान्। एष भारतः सहाख्यायिकः श्राव्यः, शतसहस्रश्लोकात्मकः पुण्यकर्मणां श्रेष्ठतमः इति विज्ञेयः। चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकैः भारतसंहितां व्यासः कृतवान्; यत्राख्यायिकाः न सन्ति, तं बुद्धिमन्तः केवलं भारतं इति ब्रुवन्ति। ततः परं स महर्षिः पञ्चाशदधिकाधिकाध्यायैः संक्षिप्तं सूचीपर्व चकार, यत्र सर्वेषां पर्वणां वृत्तान्तः संगृह्यते। एवं कथामुत्तमां निर्माय, द्वैपायनः भगवाञ्शिष्यान् प्रति कथां कथयितुं चिन्तयामास। तस्य चिन्तितमाज्ञाय, ब्रह्मा भगवाञ्जगतां गुरुस्तत्रैव स्वयमुपाजगाम। स तु महर्षिं दृष्ट्वा तस्य सुखार्थं लोकहिताय च विस्मितः सञ्जातः, प्रणम्य कृताञ्जलिः स्थितवान्। सर्वैः मुनिगणैः परिवृत्य, तत्रासनं विधाय स्वर्णमयं परमासनं न्यवेशयत्। तस्मिन्नासने भगवाञ्जगाम, तस्यासन्ने वासुपुत्रोऽप्युपाविशत्। ततः ब्रह्मणा अनुमोदितः श्रीकृष्णद्वैपायनः प्रसन्नः शुद्धस्मितः तस्य समीपे न्यविशत्। स महातेजाः ब्रह्माणं जगतां पतिं प्रोवाच—"भगवन्, मया एष पूज्यः काव्यः कृतः। वेदस्य रहस्यं यत् किञ्चिदन्यच्च मया व्यवस्थितं, वेदाङ्गोपनिषत्सहितं विस्तारतः। इतिहासपुराणयोः सर्गप्रलयौ, त्रिकालसंज्ञितं भूतं भविष्यद्वर्तमाने च। जरा-मरण-भय-रोग-सत्त्वासत्त्व-धर्मभेदाः, आश्रमधर्मलक्षणानि च। चातुर्वर्ण्यस्य विधानं, सर्वाणि पुराणानि, तपः ब्रह्मचर्याचाराः, पृथिव्याः सोमसूर्ययोः च। ग्रह-नक्षत्र-तारारूपाणां परिमाणानि, तेषां चक्राणि, ऋग्यजुःसामवेदाः, वेदसारं च। न्यायशिक्षावैद्यदानपाशुपतशास्त्राणि, दिव्यमानुषविज्ञानानां जन्म च। तीर्थदेवभूमिनदीनगाधरिपुसंस्तुतिः, पर्वतवनसागराणां च। दिव्यपुराणकथाः, सर्गचक्राणि, रणविद्या, भाषाविविधाः, लोकाचारक्रमः। यच्च सर्वव्यापि तत्त्वं, तदपि अत्रोक्तम्; अन्यः कश्चन कर्ता नास्ति।" "वसिष्ठादपि तपसा विशेषवत्त्वात् त्वां श्रेष्ठमवेक्षे, गूढविद्यावानसि। जन्मनैव वेदनिष्ठस्त्वं, काव्यत्वेन चेदं निगदितं, तस्मात् काव्यमेव स्यात्। काव्यगुणान् कवयः वक्तुं न शक्नुवन्ति, यथा गृहस्थस्य धर्मान् त्रय आश्रमाः। त्वया ज्ञानाग्निः न प्रज्वलितः स्यात् चेत्, जगदन्धं जडं बधिरं मूढं तमसावृतं स्यात्। स्वकर्मबन्धनान्धाय जगतां बन्धनाय, त्वया ज्ञानाञ्जनदण्डेन बुद्धिप्रदीपः उत्सवः कृतः। भारतसूर्य त्वया नराणां तमो नाशितम्। वेदप्रभया पूर्णचन्द्रवत् पुराणसंश्रयैः, नराणां मनांसि कमलसमानि प्रमोदितानि। इतिहासदीपेन मोहावरणनाशकः, सर्वं जगद्गर्भं सम्यग्विभासितम्।" "सूचीपर्व बीजमस्ति, पौलोमास्तिकाख्यायिके मूलम्; आदिपर्व काण्डः तस्य काण्डः, सभापर्व ग्रन्थिः। आरण्यकपर्वरूपसमृद्धिः, विराटोद्योगपर्वसारयुक्तः; भीष्मपर्व महाशाखा, द्रोणपर्व पत्राणि। कर्णपर्व पुष्पवद्, शल्यपर्व गन्धयुक्तम्; स्त्रीपर्व विश्रामस्थानम्, शान्तिपर्व महाफलम्। अश्वमेधिकांशासनाश्रमवासिकपर्वणि छायारूपे, मौसलपर्व संक्षेपः, द्विजातिपूजितम्। सर्वकवीनां आधारः भविष्यति, यथा अक्षयमेखलः सर्वभूतानां, महावृक्षो भारतः।" "लेखनार्थं गणेशः स्मर्तव्यः।" इति उक्त्वा ब्रह्मा सृष्टिकर्ता मुनिगणैः देवैश्च सह स्वं धाम जगाम।