सर्वेणापि आत्मनं त्यक्त्वा मृत्युवशं प्राप्यापि, ये मया स्पष्टं परित्यक्ताः, ते इह जीवितुं न शक्यन्ति। एकस्यापि परित्यागः क्रूरः, पण्डितैः निन्दितश्च; यद्यहं आत्मानं त्यजामि, तेषां विना मम, ते मृत्युम् आप्नुवन्ति। महान् आपत्तिप्रपातं पतितोऽस्मि, न च आपत्तिं परिहर्तुं समर्थः; हन्त, आजि कुटुम्बैः सह यः मार्गः मया स्वीकर्यः, तस्मिन् लज्जा। सर्वेषां सह मृत्युः श्रेयः, न तु मम जीवितम्। तदा अन्यः ब्राह्मणः तम् उपदिशन् इदं उवाच—"त्वं साधारणजनवत् शोकं न कर्तुम् अर्हसि; चिकित्सक, एषः कालः शोकस्य नास्ति। मृत्युः सर्वेषां मानवानां अनिवार्यः; यत् भाग्यनिश्चितम्, तत्र शोकस्य स्थानं नास्ति। पत्नी, पुत्रः, पुत्री—सर्वे स्वार्थाय काम्यन्ते; बुद्ध्या दुःखं त्यज, अहं स्वयम् तत्र गच्छामि। स्त्रियाः लोके परमं शाश्वतं धर्मं—पतिसुखाय, आत्मनः जीवनं अपि त्यक्तव्यम्। यत् कर्म त्वया कृतं, तत् तव सुखम् आवहति; परत्र अक्षयम्, इह च कीर्तिम्। एषः परमः धर्मः, यं तुभ्यं वक्ष्यामि; धनं धर्मश्च, तव अत्र बहुलं दृश्यते। यदर्थं पत्नी काम्या, तत् त्वया मयि प्राप्तम्; पुत्री पुत्रश्च लब्धौ, मम ऋणं त्वया मुक्तम्। त्वं पुत्रयोः पालनं रक्षणं च कर्तुं समर्था; अहं तु तद् कर्तुं न शक्नोमि।" ततः स्त्री दुःखार्ता उवाच—"मम विना, जीवितस्य सर्वधनाधिपते, कथं तव द्वौ बालकौ जीवितुं शक्येतां, अहं च तान् कर्तुं समर्था? विधवा, अनाथा, बालकेन सह, कथं तव विना जीवितुं शक्नुवामि, धर्ममार्गे स्थितौ? अहम् अभिमानिनी, अस्य पुत्र्याः बहून् वरान् अस्वीकार्य, कथं ताम् रक्षितुं शक्नोमि, यदा त्वया योग्यत्वं नास्ति? यथा पञ्ची भूमौ क्षिप्तमांसं समवायन्ति, तथा पतिहीनां स्त्रियं सर्वे जनाः अन्वेष्यन्ति। ब्राह्मणश्रेष्ठ, दुष्टैः पुरुषैः पीडिता, धर्मप्रियमार्गे स्थितुं न शक्नोमि। रक्षके, स्त्रीजातिः लोकदुष्टैः निन्दिता; कन्या पितुः वशे, वृद्धा पतिवशे। तयोः अभावे, पुत्रवती स्त्री स्वतन्त्रता घोषिताः, अतः निन्दिता। स्त्रियाः अनरक्षितता दुष्टानां द्वारम्, यथा घृतदिग्धं वस्त्रं श्वानैः नीयते।" "कथं तव वंशस्य निर्दोषं बालं पितृपितामहपथे स्थापयितुं शक्नोमि? धर्मज्ञ, यथा त्वं गुणान् आरोपितवान्, तथा अहं असहायं बालं गुणैः पूरयितुं कथं शक्नोमि? अस्य पुत्र्याः पतिहीनायाः, तव विना, गुणयुक्तां योग्यं पुरुषं न ददामि चेत्, बलात् तां हरन्ति, यथा काकाः वेदीं हविः। तव कन्यां, अयोग्ये पतितां, दृष्ट्वा, अहं जनानां मध्ये निन्दिता, अपमानिता, अहं निश्चितं म्रियामि।" "तव पुत्रपुत्र्यौ, मम विना, तव विना, जलहीनमत्सयवत्, निश्चितं नश्यतः। वयं त्रयः तव विना नश्यामः, अतः त्वं मां न परित्यज। स्त्रियाः परमं धर्मं—पति-पथे अनुसरणं; ब्राह्मण, पुत्रवतीषु विशेषतः, पण्डितैः उक्तम्। पुत्रवती स्त्री शुभलक्षणैः अलङ्कृता, तिलककज्जलपुष्पैः, इह स्थितुं न उचितम्। या पतिस्थाने जलं पिबति, मनः तस्य पादौ समर्प्य, पर्वतीपत्नीस्थानं प्राप्नोति। पर्वतीपुत्र्याः मित्रं भूत्वा, पर्वतीकन्यया सह रमते; पिता मात्रया पुत्रो यथास्वं दत्तवान्।" "असीमदानं पतिं कः न हर्षयति? आश्रमाः, यज्ञाः, जपाः, दानानि, व्रतानि—निष्कलुषपतिहीनायाः स्त्रियाः न विधानम्। क्षमा, शौचं, अल्पाहारः—एव स्त्रियाः विधानम्। पुत्रं, पुत्रीं, बान्धवान् त्यक्त्वा, मम जीवितं तव निमित्तम्। यज्ञैः, तपोभिः, संयमैः, दानैः, स्त्री पतिसुखे नित्यनिष्ठया तेषां समं न गच्छति। अतः, यं धर्मं कर्तुम् इच्छामि, सः परमः, श्रेयः, तव कुलस्य हिताय।" "काम्यः सुतः, धनम्, मित्राणि—दुःखसमये मोक्षाय; पत्नी अपि तेनार्थेन पण्डितैः स्वीकृताः। दुःखार्थं धनं रक्ष्यं; धनार्थं पत्नी रक्ष्यं; आत्मनं तु पत्न्यधनेन अपि सदा रक्ष्यं। पत्नी, पुत्रः, धनम्, गृहं—दृश्यादृश्यफलाय; सर्वं नियन्तव्यम्—एषा पण्डितैः निश्चितिः। कुटुम्बं एकतः, आत्मा कुलवर्धनः अन्यतः; आत्मा तयोः, कुटुम्बात् अधिकः, श्रेष्ठः।" एवं तयोः संवादः दुःखस्नेहसहितः, धर्मयुक्तः, कुटुम्बस्य हिताय, आत्मनः धर्मस्य च, महाभारते वर्णितः।