धर्मज्ञ भारतश्रेष्ठ, भगवतः व्यासस्य वचांसि पाण्डवान् प्रति एवं प्रवहन्ति। स एव तत्र आगत्य पाण्डवान् उवाच— “भारतश्रेष्ठाः, मम मनसि पूर्वमेव ज्ञातम् आसीत् यथा अधर्मेण धृतराष्ट्रपुत्रैः भवन्तः वनवासाय नीयिष्यन्ते। एतद् विज्ञाय अहम् अत्र आगतः, भवतां परमहितं कर्तुम् इच्छन्। मा शुचः, सर्वं एतत् शोकस्य सुखस्य च कारणं भविष्यति। शत्रूनां जयं कुर्वन्तः, मित्रवियोगः यः पूर्वकृतः कर्म, तस्य फलम् अधुनैव सम्प्राप्तम्। अतः, हे शत्रुतापनाः, शोचनीयम् नास्ति। यदा एष दुःखकालः समाप्तः स्यात्, तदा निःसंशयं स्वे राज्ये स्वबन्धुभिः सहिताः सुखेन वत्स्यथ। आपद्गतेषु बालेषु च बान्धवाः विशेषतः स्नेहं दर्शयन्ति; अतः अद्य मम भवत्सु स्नेहः अधिकः जातः। स्नेहात् अहम् एव भवतां हितं कर्तुम् इच्छामि; मम वचः शृणुत— अत्रैव गूढभावेन स्थेयम्, यावत् अहम् पुनरागच्छामि। एषा या सरः शालिहोत्रस्य तपसा निर्मिता, सा रम्या जलराशिः पिपासाश्रमौ हरति। ये कार्यसिद्धये इच्छन्ति, ते अत्र षण्मासान् यथासुखं वसन्ति।” एवं व्यासः प्रभुः तान् भारतश्रेष्ठान् सान्त्वयित्वा कुन्तिं च स्नेहात् आलिङ्ग्य समाश्वासयत्। स पुनः वचः उवाच— “सूनुभार्ये, मा रुद, मा शोच; तव युधिष्ठिरः धर्मनिष्ठः जीवति। स धर्मराजः पृथासुतान् पृथिव्यां धर्मेण विजित्य सर्वान् नृपतीन् शासनं करिष्यति। भीमार्जुनबलप्रभावेन पर्वतान् काननानि च सहितवान् पृथिवीं जयित्वा निःसंशयं भोगं प्राप्स्यति। तव पुत्राः माध्र्याश्च एते पञ्च लोके ख्याताः, स्वराज्ये सुखेन तुष्टाः वत्स्यन्ति। एते पुरुषव्याघ्राः पृथिवीं जित्वा राजसूयाश्वमेधादीन् महायज्ञान् दत्त्वा महादानानि करिष्यन्ति। मित्रेभ्यः धनसुखप्रदानेन तव पुत्राः पितृपैतामहम् राज्यम् पुनः प्राप्स्यन्ति। तव स्नुषा कमलापालिका नाम, भीमसेनाय सदा वश्यता, तेन पुत्रं जनयिष्यति। तेन पुत्रेण त्वं दुःखात् उद्धृतास्यसि; एकमासं प्रतीक्षस्व, अहम् पुनरागमिष्यामि। यथासमयं देशे च परमानन्दं लप्स्यसे।” एवं सर्वैः अञ्जलिपुटैः प्रार्थितः व्यासः स्वमार्गेण यथागतं निर्जगाम। व्यासे निर्गते पाण्डवाः चिन्तारहिताः वटमूले षण्मासान् यथासुखं तत्र वासं कृतवन्तः। ते शाकमूलफलैः जीव्यमानाः तपश्चर्यां कुर्वन्तः स्थिताः। ततः, राजन्, कमलापालिकायाः अनुमतिः दत्ता। सा मनोजवा भीमसेनं तत्र सदा तोषयन्ती दिव्याभरणाम्बरमाल्यगन्धैः अलंकृता ववृधे। एवं सप्तमासान् हिडिम्बा नाम राक्षसी रूपविन्यासशालिनी, भीमसेनस्य कृते, पाण्डवान् अरण्ये रक्षितवती। भीमः तया सह तं कालं सुखेन निनाय; ततः सा राक्षसी गर्भं धारयामास। सप्तमासे अतिवृत्ते, भीमसेनात् अपि अतृप्तया तया राक्षस्याः महाबलः पुत्रः जातः। स बाल एव विकटाक्षः, महन्मुखः, सुपर्णकर्णः, भीषणदर्शनः, ताम्राक्षः, तीक्ष्णदंष्ट्रः, महारथः अभवत्। स महेषुधी, अतिबलः, महोत्साहः, शीघ्रगामी, विशालकायः, कालोपमः, वृहन्नासिकः, दृढबाहुश्च आसीत्। मानवात् जातः सन् अपि अमानुषः, भीषणवेगः, शत्रुभिः अजित्यः, राक्षसमानुषेषु श्रेष्ठः आसीत्। बाल एव पुरुषेषु विक्रमं दर्शयामास; स वीरः सर्वास्त्रविद् अतिबलश्च अभवत्। राक्षस्यः तु सन्दधाति प्रसवन्ति च त्वरितम्, यथेष्टं रूपाणि च धारयन्ति। ततः स बालः पितरौ पादाभिवन्दनं कृत्वा मातरं पितरं च नाम चकार। मातरं तं घटाकारशिरसं दृष्ट्वा ‘घटोत्कच’ इति नाम दत्तवती। स घटोत्कचः पाण्डवानां भक्तः, तेषां प्रियः, ते च तं स्वसुतवत् अतीव अयाचन्। महाबलः घटोत्कचः पाण्डवैः सह पृथां सम्पूज्य प्रणम्य वाक्यम् उवाच— “किं करवाणि, आर्याः? निर्विघ्नं ब्रूत, पापहीनाः।” भीमपुत्रस्य वचः शृत्वा कुन्ती तम् उवाच— “त्वं कुरुवंश्ये जातः, भीमे समः, पञ्चानां ज्येष्ठः; भ्रातॄन् सहाय कुरु, वत्स।” एवं प्रथया उक्तः स प्रणम्य प्रत्युवाच— “यथा रावणः महाबलः इन्द्रजित् च लोके प्रसिद्धौ, तथा अहम् अपि पुरुषेषु रूपेण बलेन च तुल्यः, अपि च विशिष्टः।” राक्षसश्रेष्ठः घटोत्कचः उवाच— “यथासमयं पितॄन् सेवान्ते आगमिष्यामि,” इति, उत्तरदिशं जगाम। स हि भगवता महात्मना शक्त्यर्थं सृष्टः, महाबलः महारथः कुलस्य अप्रतिमः रक्षिता। स तदा कमललोचने पृथायै उवाच— “त्वया सह वसामि; राज्ये प्रतिष्ठिते पुनः मां द्रक्ष्यसि।” एवं व्यासवाक्यैः सान्त्विताः पाण्डवाः हिडिम्बया सह अरण्ये सुखेन वसन्तः, घटोत्कचस्य उत्पत्तिं च दृष्ट्वा, तं च भ्रातृस्नेहेन यथावत् सम्मानयन्तः, धर्ममार्गे स्थिताः, कालान्तरं राज्यलाभस्य प्रतीक्षां चक्रुः।