तत्र स राक्षसः वज्रनिपातिततरु इव भूमौ निपतितः शयाने स्थितः। तं हतं हिडिम्बं दृष्ट्वा ते महाबलिनः पाण्डवाः हर्षमवापुः। तस्य राक्षसस्य भगिन्यपि, युद्धे भ्रातरं निहतमालोक्य, तत्रैव स्थितान् अदृश्यात्मानः महर्षीन् दिव्यचरांश्च दृष्ट्वा, ते सर्वे पाण्डवस्य जयमवलोक्य, "साधु साधु" इति प्रहृष्टाः प्रशशंसुः। युधिष्ठिरप्रमुखाः पाण्डवभ्रातरः अपि हर्षमुपजग्मुः। तेषां मध्ये भीमसेनः पुरुषव्याघ्रः रिपूनां संहारकर्ता सर्वैः सन्मानितः। ततो महात्मनो भीमस्य दुर्जयबलस्य पूजनं कृत्वा, अर्जुनः पुनः वृकोदरं प्रति इदं वचनमुवाच— "महाबाहो, अस्मात् वनात् न दूरं नगरी अस्ति इति मन्ये। शीघ्रं गच्छाम, ते शुभं भवतु, यथा सुयोधनः न विज्ञास्यति।" ततः सर्वे महारथाः माता कुन्त्या सह "एवं भवतु" इति उक्त्वा, हिडिम्बा राक्षसीं पुरस्कृत्य, सिंहसदृशाः पुरुषाः मार्गे प्रस्थिताः। सा तु राक्षसी भ्रातुः भगिनी, पाण्डवान् प्रति मूकवत् शीघ्रं समुपेत्य, किंचिदपि न प्रोवाच। ततः सा हिडिम्बा कुन्तीं धर्मात्मानं च युधिष्ठिरं प्रणम्य, सर्वान् पूजयित्वा, भीमसेनं प्रति वचनमब्रवीत्— "यदा त्वां दृष्टवती, तदा एव अहं प्रेम्णा विवशा जाता। क्रूरस्य भ्रातरः शासनं त्यक्त्वा, त्वत्तः आत्मानं न निगृह्णामि। राक्षसवत् तव कर्माणि दृष्ट्वा, त्वां सेवितुमिच्छामि, तव शरीरे उपचरतुमिच्छामि।" तत्र पाण्डवाः ऊचुः— "राक्षसाः मायया मोहिता वैरं स्मरन्ति। हिडिम्बे, त्वं स्वमार्गं गच्छ, यः मार्गः तव भ्रात्रा सेवनः। यदि रोषिता अपि असि, हे पुरुषव्याघ्र भीम, त्वं स्त्रियं न हन्तव्या। धर्मं पालय, यः शरीररक्षायाः अपि परः। त्वं तं महाबलिनं निहन्तुं समुपेतं राक्षसं हत्वा। तस्य भगिनी किमर्थं, यदि क्रुद्धा अपि, अस्मान् कर्तुं शक्नुयात्?" ततः हिडिम्बा अञ्जलिं कृत्वा कुन्त्यै प्रणम्य, कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरं इदं वचनमुवाच— "आर्ये, स्त्रीणां प्रेमदुःखं त्वं जानासि; तदिदानीं मम भीमसेनात् प्राप्तम्। अहं तद् दुःखं महद् कष्टं क्षमित्वा, युक्तकालस्य प्रतीक्षां कृत्वा, इदानीं कालः प्राप्तः, मम सौख्यं भविष्यति। स्वजनं धर्मं बान्धवान् च परित्यज्य, एषः सिंहसदृशः तव पुत्रः मम पतिरिति मया स्वीकृतः। यदि अयं वीरः मया त्वया च परित्यज्यते, अहं न जीविष्यामि, सत्यमेतत्। यदि त्वं मयि करुणां कर्तुं शक्नोषि, आर्ये, मूढां भक्ताम् अनुयात्रिकां वा मां मन्यसे, तथापि कृपा कार्य्या। महाभागे, त्वं मां तव पुत्रेण सह पत्नीत्वेन योजय; तं प्राप्त्वा यत्र इच्छेयम् तत्र गमिष्यामि, देवमिव; पुनः अपि प्रतिनयिष्यामि। विश्वासं कुरु, शुभे। अहम्, उचिते समये, ज्येष्ठभ्रातुः अन्यस्य वा अनुमतेन, तं लप्स्ये; रात्रौ तु तस्य भ्राता भीमसेनं हन्तुमभिप्रेत्य आगतः। यथा सः रिपुं प्रति समागच्छत्, तथा अहं कामवशा पाण्डवान् प्रति समुपेत्य। आर्ये, अहं न राक्षसी न निशाचरी च, अहं राक्षसाधिपस्य सालकटङ्कटस्य भगिनी, हे राज्ञि। तव पुत्रेण सह संयुज्य, दिव्यवर्णे, सर्वान् उपसेविष्यामि, वृकोदरं पुरस्कृत्य। प्रमत्तेषु अपि अहं प्रमत्ता भविष्यामि, नित्यं सेवायां उत्सुका, धर्मान् रक्षिष्यामि, सेविका इव, नरश्रेष्ठ। भवद्भ्यः पृष्ठे स्थापयित्वा, दिव्यरथवत् वाहयिष्यामि; कृपां कुरु, यथा भीमसेनः मामङ्गीकुर्यात्। एवं उक्त्वा, कामनिवृत्त्यर्थं निषिद्धा सा उवाच— "अहं पापलोकान् गमिष्यामि, न संशयः। अहं मनसा चिन्तयित्वा सर्वं ज्ञास्यामि; क्लेशेऽपि जीवितं धारयिष्यामि, नान्येन। सर्वधर्माणि कर्तव्यानि धर्मं विचार्य; दुःखकाले जीवितं धारयन् स धर्मविदां श्रेष्ठः। विपत्तिः धर्मस्य प्रतिकूलं, धर्मिणां तु विपत्तिः आपदुच्यते। विपत्तौ जीवितं रक्षन् पुण्यं लभते। धर्मं केनापि प्रकारेण आचरितुं शक्यते, तत्र दोषः नास्ति। मां कामार्तां रक्ष, दुःखितां स्त्रीं यथा। धर्मार्थकाममोक्षेषु दया धर्मिणां लक्षणम्, ऋषयः धर्मनिष्ठाः एतत् धर्म इति वदन्ति। दिव्येन ज्ञानदृष्ट्या अहं भूतं भविष्यदपि जानामि; तस्मात् वक्ष्यामि हितं—सर्वोत्कृष्टः सरः समीपे अस्ति। अद्य तत्र सरः प्राप्त्वा, स्नात्वा, वृक्षस्य अधः विश्रम्यत; श्वः प्रातः समये, अद्भुतः लोकनाथः आगमिष्यति। यदा व्यासं पद्मनेत्रं द्रक्ष्यथ, तदा दुःखं त्यक्ष्यथ, धृतराष्ट्रपुत्रैः निर्वासनं च वाराणावतदाहं च विस्मरिष्यथ। विदुरेण तु ज्ञानचक्षुषा रक्षिताः भवन्तः, शालिहोत्रस्य गृहे शरणं दास्यति। अयं पुण्यः वृक्षः वर्षातपवातान् सहते; तत्र जलं पीत्वा, क्षुधातृष्णे नश्येते। शालिहोत्रस्य तपसा सरः वृक्षश्च समुत्पन्नौ; तत्र कादम्बाः बकाः हंसाः कुरराः च पत्नीसहिताः वसन्ति।" एवं तस्याः वचनं श्रुत्वा, कुन्ती इदं वचनमब्रवीत्— "त्वं धर्मिष्ठेषु श्रेष्ठा; मम वचनं शृणु, हे भारत।