तत्र, धर्मसंयुक्तः स पाण्डवः, मृत्युदेहं परित्यज्य, स्वधर्मानुग्रहेण स्वर्गं प्राप्तवान्। तत्रैव, स महान्तं तीव्रं च यातनाभागं अपि दृष्टवान्। दिव्यदूतस्य उपायेन तत्र नरकः दर्शितः, तत्र स धर्मात्मा भ्रातृणां दीनस्वरं शुश्राव। तत्र, यत्र ते आज्ञायमानाः स्थिताः, धर्मेण देवेन्द्रेण च पाण्डवः दर्शितः। स्वर्गीयगङ्गायां स्नात्वा, मानुषं शरीरं त्यक्त्वा, धर्मराजः स्वकर्मफलप्राप्तं स्थानं स्वर्गे प्राप्तवान्। सर्वैः पूजितः स इन्द्रेण देवसंघैः सह प्रमोदितः; इदं व्यासेन बुद्धिमता अष्टादशमं पुस्तकं कथितम्। तस्मिन्नेव पुस्तकं महात्मना पञ्च अध्यायाः गणिताः; तपस्विना द्विशतं श्लोकानां संख्यायितम्। परमर्षिणा नव श्लोकाः अपि गणिताः; एवं अष्टादश पुस्तकानि सर्वाणि अनवशिष्टानि संख्यायितानि। उपपर्वणि हरिवंशे च भविष्यं वर्णितम्; तत्र दशसहस्रं विंशतिः श्लोकाः संख्यायिताः। उपपर्वणि हरिवंशे च संख्याः महर्षिणा गणिताः; एतत् सर्वं भारतस्य पुस्तकसारं कथितम्। अष्टादश सेनान्यः युद्धे संनिपत्य, तद् महद् घोरं युद्धं अष्टादश दिनानि आसीत्। द्विजः यः चतुर्वेदं वेदाङ्गैः उपनिषद्भिः सह जानाति, किंतु एतत् आख्यानं न वेद, स न बुद्धिमान्। इदं व्यासेन अनन्तबुद्धिना अर्थशास्त्रं धर्मशास्त्रं च कामशास्त्रं इति घोषितम्। एतत् आख्यानं श्रुत्वा अन्यत् श्रवणसुखं न तुष्टिदायकम्; यथा पुरुषकोकिलस्य स्वरं श्रुत्वा काकस्य कटुशब्दः न रमणीयः। अस्माद् उत्तमात् इतिहासात् कवीनां प्रज्ञा उत्पद्यते, यथा पञ्चभूतात् त्रिलोकाः। द्विज, अस्य आख्यानस्य क्षेत्रे प्राचीनं पुराणं अस्ति; व्योमक्षेत्रे चतुर्विधाः प्राणिनः वसन्ति। एतत् आख्यानं सर्वकर्मगुणाधारः; यथा मनसः प्रवृत्तयः सर्वेन्द्रियेषु विविधाः। अस्य आख्यानस्य आधारं विना भूमौ कथाः न सन्ति, यथा शरीरं अन्नप्राणाभ्यां विना न जीवति। सर्वे कवयः अस्मिन आख्याने जीवन्ति; यथा सेवकाः उत्तमं स्वामिनं आश्रित्य उत्कर्षं इच्छन्ति। कवयः एतत् महाकाव्यं विवेक्तुं न समर्थाः; यथा त्रयः अन्याः आश्रमाः गृहस्थं धर्मिष्ठेषु अतिक्रान्तुं न शक्नुवन्ति। धर्मे सदा मनः स्थापनं कार्यम्; स एव परलोकगते सच्च मित्रम्। अर्थस्त्री, कुशलसेवायामपि, न पूर्णतां न स्थिरतां प्राप्नुवन्ति। अनन्तं शुभं निर्मलं पापहरं च महाभारतं द्वैपायनवक्त्रसमुत्पन्नं, यः यथाकथनं पश्यति, तस्य पुष्करतीर्थस्नानस्य आवश्यकता नास्ति। यद् ब्राह्मणः दिवसा इन्द्रियैः यत्पापं करोति, महाभारतं जपन् स सायंतनात् विमुक्तः। यद् रात्रौ कर्मणा मनसा वाचा च पापं करोति, महाभारतं जपन् स प्रातःकाले विमुक्तः। यः शतं सुवर्णशृङ्गीणां गवां वेदविद्यायुक्तब्राह्मणाय ददाति, यः भारतकथां प्रतिदिनं शृणोति, उभयोः समं पुण्यं प्राप्नोति। एतत् परमं महद् आख्यानं विस्तीर्णं पर्वसमूहयुक्तं ज्ञेयम्; प्रारम्भे श्रवणं जनानां सुखदं, यथा प्लवं विस्तीर्णं लवणसागरं तर्तुं समर्थम्। पुराणिकः, पुराणे श्रमं कृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा उवाच—"उत्तङ्कस्य सर्वं आख्यानं यत् जनमेजयस्य सर्पसत्रे उपाख्यानरूपेण उक्तम्, तत् अहं कथितवान्। किं इच्छसि श्रोतुम्? किं कथयामि?" वयं ते, हे रौमहर्षण, वदिष्यामः, त्वं च उत्तरं दास्यसि; वयं श्रवणोत्सुकाः, सह कथनं कुर्याम। तत्र, पूज्यः कुलपतिः शौनकः अग्निसंस्थानसमीपे उपविष्टः—"अयं दीर्घयागः, अतः सर्वाणि आख्यानानि श्रोतुं कालः अस्ति।" स दिव्यकथाः देवासुरसम्बद्धाः जानाति, मानवसर्पगन्धर्वकथाः अपि सर्वाः जानाति। अस्मिन सभायां, विद्वान् कुलपतिः द्विजः, धर्मनिष्ठः, बुद्धिमान्, शास्त्रवननिष्ठशिक्षकः। स सत्यवक्ता, संयमपरः, तपस्वी, व्रतनिष्ठः; सर्वैः पूज्यः, अतः स प्रतीक्ष्यः। यदा आचार्यः परमपूज्ये आसने उपविष्टः, तदा यद् स पृच्छति, तत् त्वं, द्विजश्रेष्ठ, वदिष्यसि। "एवं भवतु।" यदा महात्मा आचार्यः उपविष्टः, तदा तेन पृष्टानि विविधानि पुण्यकथानि अहं कथयिष्यामि। तदा ब्राह्मणश्रेष्ठः, सर्वकर्माणि कृत्वा, देवांश्च हविषा, पितृन् आपः, ऋषीन् वाचा तर्पयित्वा, निःसृतः। तत्र, यत्र ब्रह्मर्षयः सिद्धाश्च व्रतनिष्ठाः यज्ञस्थले समागताः, सौति तेषां पुरतः उपविष्टः। यदा ऋत्विकः सभासदः च उपविष्टाः, गृहस्थः अपि आसनं ग्रहणं कृतवान्; तदा शौनकः इदं वचनं उवाच। "प्रिय, तव पितरः पूर्वं सर्वं पुराणं अध्ययनं कृतवान्, कृष्णद्वैपायनात् महाभारतं अपि; आशां कुर्यामि यद् त्वं अपि सर्वं अध्ययनं कृतवान्, हे रोमहर्षणपुत्र।" "यतः पुराणे दिव्यकथाः ऋषिवंशाश्च वर्णिताः, याः पूर्वं तव पितुः मुखात् श्रुताः।" "तेषु, प्रथमं भ्रिगुवंशं श्रोतुम् इच्छामि; तत् आख्यानं कथय, यतः तव श्रवणेन वयं भाग्यवन्तः।" "यद् पूर्वं श्रेष्ठैः ब्राह्मणैः, वैषम्पायनादिभिः, यथावत् अध्ययनं कृतम्, यथा तैः उक्तम्—" एवं, भारतमहाकाव्यस्य उपोद्घातः, धर्मस्य, आख्यानस्य, ऋषिवंशस्य, तथा श्रोतृसमूहस्य, पूज्याचार्यस्य, तथा पुराणकथायाः प्रारम्भः, श्रद्धया, विनयेन, धर्मनिष्ठया च वर्णितः।