एवम् एव दृश्य तस्य मनसि वैराग्यं समुत्पन्नम्। व्यासवाक्यप्रेरितः स राजा युधिष्ठिरमुपेत्य संन्यासस्य अनुमोदनं चकार। एवं षोडशं मौसलपर्व विज्ञायते, तस्याष्टौ अध्यायाः त्रिशतं च श्लोकानां संख्यां विद्वांसः वदन्ति। तत्र च विंशतिः श्लोकाः सत्यम् अवलोक्यन्ते; ततः परं सप्तदशमं महाप्रस्थानिकं पर्व स्मर्यते। तत्र पुरुषश्रेष्ठाः पाण्डवाः सह द्रौपद्याः राज्यं परित्यज्य महाप्रस्थानाय प्रस्थिताः। लौहित्यस्य मुखे समुद्रं गत्वा तत्राग्निं दृष्टवन्तः; तत्राग्निना प्रेरितः अर्जुनः तं दिव्यं परमं गाण्डीवधनुः सम्यक् पूजयित्वा तस्मै दत्तवान्। तत्रैव युधिष्ठिरः भ्रातॄन् द्रौपदीं च पतितान् अपश्यत्। दृष्ट्वा च त्यक्त्वा सः कञ्चिदपि नावलोक्य प्रस्थितवान्; एतत् सप्तदशं महाप्रस्थानिकाख्यं पर्व प्रसिद्धम्। त्रयः अध्यायाः तत्रोक्ताः, त्रिशतं श्लोकानां संख्यां च विनिश्चितवन्तः सत्यदर्शिनः। ततः परं दिव्यं मानुषातीतं स्वर्गपर्व विज्ञेयम्; तत्र धर्मराजः स्वर्गयानं समारुह्य स्वर्गं प्रविष्टवान्। तत्रैव सः परमबुद्धिमान् अनुकम्पया, श्वानं विना, महात्मनः धर्मनिष्ठां ज्ञात्वा, स्वर्गारोहणं कृतवान्। तत्र देहम् उत्सृज्य धर्मसंयुक्तः स्वर्गमवाप्तवान्; तत्र च तीव्रं महत्तमं नरकमपि दृष्टवान्। तत्र दूतस्य मायया नरकदर्शनं प्राप्तम्; तत्रैव स धर्मात्मा भ्रातॄणां करुणार्तस्वरं श्रुतवान्। तत्र यत्र ते आज्ञया स्थिताः, तत्र पाण्डवः धर्मेण देवाधिपेन च दर्शितः। स्वर्गीयगङ्गायां स्नात्वा मानुषं देहम् उत्सृज्य धर्मराजः स्वकर्मणा लब्धस्थानं स्वर्गे प्राप्तवान्। सर्वैः पूजितः, इन्द्रेण च देवगणैः सहितः, सः प्रमुदितः। एष व्यासेन प्राज्ञेनोक्तं अष्टादशमं पर्व। तत्र पञ्च अध्यायाः, द्विशतं श्लोकानां संख्यां तपस्विना सम्यक् गणितम्। अपराणि नव श्लोकानि अपि परमर्षिणा गणितानि; एवं अष्टादश पर्वाणि सम्यक् निर्दिष्टानि। खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यच्चोक्तम्; तत्र दशसहस्रं विंशतिशतं श्लोकानां संख्यायाः। तत्र खिलेषु हरिवंशे च संख्या महर्षिणा गणिता; इदं सर्वं व्याख्यातम्—भारते पर्वसङ्ग्रहस्य सारम्। अष्टादश अक्षौहिण्यः युद्धे समागताः; महत्तमं घोरयुद्धं अष्टादश दिनानि प्रवृत्तम्। यो द्विजः चतुर्वेदाङ्गोपनिषद्संयुक्तं वेद, किंतु एतदाख्यानं न जानाति, स न वै पण्डितः। इदं व्यासेन विश्वबुद्धिना अर्थशास्त्रं धर्मशास्त्रं च कामशास्त्रं चोक्तम्। एतदाख्यानं श्रुत्वा अन्यत् किञ्चित् कान्तं न रोचते; यथा पुरुषकोकिलस्य स्वरं श्रुत्वा काकस्य कटुवाक्यं न रुचते। एतस्मात् परमपुराणात् कवीनां प्रज्ञा जायते, यथा पञ्चभ्यः भूतेभ्यः त्रयो लोकाः। द्विजाः, अस्याख्यानस्य क्षेत्रे प्राचीनं पुराणमस्ति; आकाशस्थले चतुर्विधा भूतानि तिष्ठन्ति। एष आख्यानं सर्वकर्मगुणानां मूलम्; यथा मनसो विविधा वृत्तयः सर्वेन्द्रियाणां कार्ये। अस्य आख्यानस्याश्रयणं विना पृथिव्यां कथाः न सन्ति, यथा अन्नप्राणवर्जितं शरीरं न तिष्ठति। सर्वे कवयः अस्मिन्नाख्याने जीवन्ति; यथा सेवकाः उन्नतिं प्रार्थयन्तः उत्तमं स्वामिनं आश्रयन्ति। कवयः अस्य महाकाव्यस्य विवेचनं न क्षमन्ते, यथा त्रयः अन्याश्रमाः न गृहस्थं धर्मिणां मध्ये अतिक्रान्तुम् अर्हन्ति। सर्वदा वः धर्मे मनांसि स्थाप्यन्तां; स धर्म एव प्रेत्य एकसखः। अर्थनारी च, यत्नेन सेवा अपि, न कदापि पूर्णता न स्थैर्यं प्राप्नुवन्ति। अप्रमेयः शुभः विशुद्धः पापकृच्छ्रविनाशनः महाभारतः, यो द्वैपायनमुखोद्गतः, यः तं यथावत् श्रावयति, तस्य पुष्करतीर्थस्नानेन किं प्रयोजनम्? यद् ब्राह्मणेन दिवसा इन्द्रियैः कृतं पापं, महाभारतश्रवणेन स सायंतनात् विमुच्यते। या निशि कृतं पापं कर्मणा मनसा वाचा च, महाभारतश्रवणेन सः प्रभातात् विमुच्यते। यो शतं सुवर्णशृङ्गिणः गावः वेदवित् विप्राय ददाति, यश्च प्रतिदिनं भारताख्यानं शृणोति, तयोः पुण्यं सममेव स्यात्। एष परमः महाग्रन्थः पर्वसमूहयुक्तः विज्ञेयः; तस्य आदौ श्रवणेन जनाः सुखं लभन्ते, यथा विस्तीर्णं लवणसागरं प्लवेन तर्तुं शक्यते। पुराणिकः पुराणे श्रमं कृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच— "उत्तङ्कस्य आख्यानं समग्रं मया प्रकाशितम्, यत् जनमेजयस्य सर्पसत्रे उपाख्यानरूपेण श्रुतम्। किं श्रोतुम् इच्छथ? किं वः आख्येयम्?" वयम् त्वां, हे रोमहर्षण, वक्ष्यामः, त्वं च प्रत्युत्तरं दास्यसि; वयं श्रोतुम् उत्सुकाः, सह आख्यानं प्रवर्तयेम। तत्रैव पूज्यः कुलपति शौनकः होत्राग्निसमीपे उपविष्टः— "दीर्घसत्रं हि एतत्, सर्वाणि आख्यानानि श्रोतुं समयः अस्ति।" स देवासुरसंबद्धान् दिव्यान् आख्यानान् जानाति, सर्वाणि च मानुष्यभुजनागगन्धर्वकथाः अपि वेत्ति। अत्रैव अस्मिन्सभायां स विज्ञः कुलपति द्विजः, धर्मनिष्ठः प्राज्ञः, वनशास्त्रवेद्यः, आचार्यः च स्थितः।