भीमसेनः पुनः पुनः बाहुभ्यां नौकायामिव प्रयुक्त्याऽऽत्मनं दूरं दूरं गच्छन्, मार्गान् गुह्यान् समाश्रयन्, धृतराष्ट्रपुत्राणां भीत्या विचचार। स महाबलः, महतीं श्रममास्थाय, स्निग्धां दीप्तयशः मातरं कण्ठे समारोप्य, दुर्गमं मार्गं, कण्टकाकीर्णं भूमिं, कष्टेन ययौ। स वनस्य तस्मिन् भागे प्रविष्टः, यत्र मूलानि फलानि वा जलं वा अल्पं, तीक्ष्णपक्षिणः क्रूरमृगाः च सन्दृश्यन्ते, सायं कालं प्राप्नोत्, हे भारतश्रेष्ठ। तत्र भीषणः संधिकालः अभवत्, क्रूराणि मृगपक्षिणी च, सर्वाः दिशः तमसि मग्नाः, वाताः च प्रचण्डाः वर्षाकाले आगच्छन्ति। तद वनं पतितफलपर्णैः, बहुशाखैः, कण्टकवनैः, वृक्षैः च बहुधा विकृतैः, विकलितैः, समूढैः च, समाकीर्णम् अभवत्। तत्र पाण्डवाः श्रान्ताः, तृष्णया पीडिताः, निद्रया च अभिभूताः, अग्रे गन्तुं न शेकुः। तस्मिन्नवनमहति, सर्वे सुखविहीनाः, रात्रौ चतुर्विंशतिं योजनानि शीघ्रं गत्वा, भूमौ शय्यां कृत्वा, तृष्णया क्लान्ता कुन्ती वाक्यम् अब्रवीत्। पञ्चपुत्रमध्यस्थिता पाण्डवमाता उवाच — “अहम् अत्र महावने तृष्णया पीडिता, शक्तिहीना इव। अत्राहं एकपदं अपि गन्तुं न समर्था। वृक्षस्य अधः शय्यां कृत्वा, धृतराष्ट्रपुत्राः मां गृहीत्वा यान्तु। भीम, मम वचनं शृणु — तव बाहुबलात् कौरवाः तव पुरतः स्थितुं न शेकुः। किमर्थं त्वं भीतवान्, पृथासुत?” “मम पृथिव्यां अन्यः रथः नास्ति भीमसेनात्। धृतराष्ट्रपुत्रेभ्यो न भैषीः। मां विहाय अत्र शयनं मा इच्छ।" एवं भीमस्य पृष्ठे उपविष्टा, मनः शोकसन्तप्तम्, रात्रौ मौनं रुदन्ती, निद्रया अभिभूताऽभवत्। मातुर्वचनं श्रुत्वा, स्निग्धभावेन उक्तं, भीमसेनः करुणया हृदयं कम्पितम्, पुनः गन्तुं उद्युक्तः। स तदा महद्, निर्जनं, भीषणं वनं प्रविष्टः, विशालच्छायं वटवृक्षं रम्यं दृष्ट्वा। तत्र सर्वान् स्थाप्य, उवाच — “हे भारतश्रेष्ठ, अहं जलं अन्वेष्यामी, यूयं तत्र विश्राम्यत।” “एते सारसाः, जलनिवासिनः, मधुरं कूजन्ति। अत्र महत् जलाशयं अस्ति इति मे मन्ये।” अग्रजेन अनुमोदितः, हे भारत, तत्र गत्वा, यत्र सारसाः जलनिवासिनः, तत्र अगच्छत्। तत्र सरः पद्मसमूहैः शोभितं दृष्ट्वा, हे भारतश्रेष्ठ, जलं पिबन्, स्नानं च अकुरुत्। भ्रातृणां निमित्तं, भ्रातृस्नेही, उत्तरीये जलं संचित्य, हे भारत, आनयत्। जलं पद्मपत्रैः पृथक् बन्धित्वा, गौः यावत् दूरी, शीघ्रं मातरं प्रति गतः, शोकसन्तप्तहृदयः, सर्पवत् श्वासन्। स मातरं निद्रायाः स्थितम् अपश्यत्, भ्रातृन् च, वीर्यं निद्रया हृतम्, भीषणे वनस्थले, वृक्षस्य अधः, शीतलप्रदेशे। तान अंगानि प्रसारितानि, गभीरश्वासिनः, महाबलिनः, मुखानि उपरि स्थितानि, विशालाङ्गानि, पञ्च इन्द्रान् इव, हे राजन्, अपश्यत्। तान दृष्ट्वा, अज्ञातवृक्षैः, सदा उपस्थितपिशाचराक्षसैः भीतवान्, वातसुतः, महाशोकाभिभूतः, विललाप। महाशोकाभिभूतः वृकोदरः विललाप। “किम् इदं दुःखतरं द्रष्टव्यं यत् अहं पश्यामि? आजि भ्रातृन् भूमौ शय्यां कृत्वा निद्रायाः पतितान् पश्यामि, दैववशात्। ये वाराणावते दिव्यशय्यायाम् विश्रान्ताः, तत्र निद्रायाः न पतिताः; अद्य तु भूमौ शय्यां कृत्वा निद्रायाः पतिताः।” “कुन्ती, वसुदेवभगिनी, शत्रुसैन्यनाशिनी, कुन्तीराजस्य कन्या, सर्वगुणैः पूजिता; पाण्डोः पत्नी, अद्भुतवीर्या, विचित्रवीर्यस्य पुत्रवधूः, मम माता च, पद्मसमानप्रभा; या सुखशय्यायाः अभ्यस्तवती, अद्य ताम् भूमौ शय्यां कृत्वा पश्यामि, दुःखं न अभ्यस्तम्।” “या धर्मेन्द्रवायुभ्यः पुत्रान् प्राप्तवती, सा क्लान्ता भूमौ शय्यां कृत्वा, गृहेषु सुखशय्यायाम् विश्रान्तवती, अद्य भूमौ शय्यां कृत्वा। किम् इदं दुःखतरं द्रष्टव्यम् यत् अद्य पश्यामि सिंहसमानान् भूमौ शय्यां कृत्वा निद्रायाः पतितान्।” “यः त्रैलोक्यस्य राज्यं अर्हति, धर्मनिष्ठः, हे राजन्, स भूमौ शय्यां कृत्वा, साधारणः इव, क्लान्तः निद्रायाः पतितः — किम् इदं? अयं अर्जुनः, मेघसमानवर्णः, नरश्रेष्ठः, भूमौ शय्यां कृत्वा साधारणः इव, किम् इदं दुःखतरं? एतौ अश्विनौ इव, रूपतेजसा तुल्यौ, अद्य भूमौ शय्यां कृत्वा साधारणौ इव निद्रायाः पतितौ।” “यस्य बान्धवाः न विरोधिनः, यः कुलं न कलंकयति, स सुखं जीवति, ग्रामे एकवृक्षः इव। एकवृक्षः ग्रामे, पत्रफलयुक्तः, यात्रिकैः पूजितः, बान्धवहीनः अपि। येषां बान्धवाः धर्मनिष्ठाः, वीर्यवन्तः, तेषां सुखं जीवनम्, दुःखरहितम्। ये बलवन्तः, धनवन्तः, बान्धवमित्रैः प्रियाः, परस्परं आश्रयन्तः, वनजन्मा वृक्षाः इव सुखं जीवन्ति।” “वयं तु धृतराष्ट्रेण — दुर्मतेन, मूढपुत्रेण, राज्यलोभेन, दुष्टमन्त्रिणा परिवृतः — तेन, भ्रष्टेन, अधर्मिष्ठेन, केवलं स्वार्थे स्थिता मनसा, निष्क्रान्ताः, न दग्धाः, सारथ्यस्य बुद्धिवीर्येन रक्षिताः।” एवं भीमसेनः शोकसन्तप्तः, मातरं भ्रातृंश्च भूमौ शय्यां कृत्वा निद्रायाः पतितान् दृष्ट्वा, दुःखेन विललाप, वनस्थले तेषां सुखाय प्रयत्नं अकुरुत्।