सः शोकमुपश्रुत्य च तं जलदानं निरीक्ष्य च, विदुरः कालदेशमवेक्ष्य तस्मै वाक्यमभाषत। "मा शोच," इत्युक्त्वा पुरुषर्षभं सान्त्वयामास, "त्यज शोकं, धृतिमान् भव। मृत्युः तान् न स्पृशति, न हि तेषां कालः प्राप्तः—निश्शङ्कं त्वां वदामि।" पुनः सः, "मा तेषां जलं दद्यात्, भारत," इति भीष्माय कषटः प्रोवाच, कौरेयैः शृण्वद्भिः सह। ततः राज्ञा स्रवद्बाष्पकण्ठेन शनैः सभायां विदुरं प्रति वाक्यमिदं प्रोक्तम्—"कथं पाण्डुपुत्रा बलवन्तः जीवन्ति, प्रिय कषट? कथं वा मम कृते पाण्डववंशो न नष्टः? कथं मया नेतृत्वे सर्वे बान्धवाः महतीं आपदं समुत्तीर्यन्ते? कथं कुरवः गरुडेन मातरं यथा रक्षिताः?" एवं सः पृष्टः कौरेयैः शृण्वद्भिः धर्मात्मा विदुरः सर्वं भीष्माय अद्भुतकर्मणे न्यवेदयत्। धृतराष्ट्रशकुनिदुर्योधनैः सह पाण्डुपुत्रवधाय दृढनिश्चयोऽभवत्। तस्य दुष्टबुद्धेः ज्ञात्वा, अहम् अपि तं हन्तुमिच्छन्, तेषां मध्ये अनुमतेन स्थितवान्। ततः, धृतराष्ट्राज्ञया लाक्षागृहं दग्धं, कुन्ती पुत्रैः सह तत्र गताः। तदा खनिकं आहूय, गुह्यं मार्गं च निर्माय, सुप्तं तं मार्गं कृत्वा, पाण्डवाः कुन्त्या सह तत्र प्रविष्टाः। अहं तु पूर्वं निर्गतः, मा ते मनः शोकेन क्लिश्येत। ततः पृथां पुत्रैः सह नौकायामारोप्य, निर्गतः। कुन्त्या पुत्रैश्च सह आश्वास्य गृहं दग्धवान्; अतः त्वं मा शोचः, पाण्डवाः पापात् विमुक्ताः। पाण्डवाः कुन्त्या सह निर्गम्य, मम युक्त्या तस्मात् भीषणाग्नेः पलायिताः। अतः त्वं शोकेन न बाध्यस्व; पाण्डवाः जीवन्ति, ते गूढवासं कुर्वन्ति यावत्कालः समाप्यते। तदा पृथिव्यां जनाः युधिष्ठिरं शुद्धं तेजस्विनं च पश्यन्ति, कृष्णपक्षस्य समाप्तौ इव चन्द्रमसमुदितम्। यः धनञ्जयः भ्राता, भीमसेनश्च बलवान्, मद्रीपुत्रौ च यमौ, तस्य नाशं न पश्यामि। तदा भीष्मः सर्वाङ्गसुखेन विदुरं प्रहृष्टः प्राह—"धन्यः, धन्यः!" इति तम् वन्दमानः। "यत्तव कृतं, प्रिय, तत् युक्तं सम्यक् च; तव शुभकर्मणा वयं शोकार्णवात् उद्धृताः, पाण्डवपक्षो न नष्टः।" इत्युक्त्वा पितामहः कुरुभिः नगरवासिभिः च सह जनसमाकीर्णां पुरीं प्रविवेश। अथ अम्बिकासुतः मन्त्रिभिः सह, कर्णेन, सौबलः, पुत्रेण च, पाण्डवानां विनाशं स्मरन्, मनसा वृद्धः अभवत्। भीष्मः च, राजन्, भीमविक्रमः, विदुरश्च प्राज्ञः, लाक्षागृहे पाण्डवानां मोक्षं स्मृत्वा हृष्टौ अभवताम्। द्रोणादयः सत्येन, धर्मेण, आचारेण, जनसम्भवगुणैः च तान् उद्धृतान् विदित्वा धर्मतः तुष्टाः। तेषां शौर्यरूपमहात्म्यबलप्राणैः, नगरजनपदाः पार्थान् सुरक्षितान् मेनिरे। अन्ये सामान्यजनाः, स्त्रियश्च, संदेहं कृत्वा, 'दग्धाः किल ते, जीवन्ति वा न वा?' इति तदा वदन्ति स्म। एवं तेषां गमने, भीमसेनस्य जङ्घाबलेन वनं वृक्षशाखाभिराकुलं प्रविवेश, यत्र तस्य गमनात् सर्वं वनं चक्रवद् भ्रमतिव। तस्य पादयोः समीपे वातः प्रववौ, शुक्लपक्षे यथा शुचिः समीरः; स महाबलः मार्गं कृत्वा लतान् वृक्षांश्च नमयामास। पुष्पितफलिनः वनवृक्षान् भङ्क्त्वा, मार्गसमीपस्थं काननं प्रति प्रस्थितः। स कोपित इव क्रोधेन, महान् वनवृक्षान् चूर्णयामास; षष्टिवर्षवयस्कः गजेन्द्र इव, त्रिस्रः मदस्रवाः धारयन्। स गरुडवायुवेगेन यावत् ययौ, तावत् पाण्डुपुत्राः भीमेन वह्यमानाः मूर्च्छिताः इव अभवन्। बारम्बारं बाहुभिः नौरिव चालयन्, दूरं दुर्गममार्गेण, धृतराष्ट्रपुत्रभीत्या, ययौ। स महता प्रयत्नेन सौम्यां तेजस्विनीं मातरं पृष्ठे स्थापयित्वा, कष्टमार्गेण जगाम। स अल्पमूलफलपानेन विहीनं वनभागं सन्ध्यायां प्राप्तवान्, यत्र भीमः पक्षिव्याघ्रसंघैः पूरितं वनं ददर्श। तत्र भीषणसन्ध्या समुत्पन्ना—क्रूरमृगपक्षिसङ्कुला, सर्वदिशः तमसा आवृताः, वाताः च प्रावृषीव प्रववुः। क्षेत्रं पत्त्रफलैः आच्छन्नं, बहुललतावृक्षगुल्मयुक्तं, बहवः वृक्षाः भग्नाः, नमिताः, अन्योन्यसमाकीर्णाश्च। श्रमात् तृषार्ताः कौरेयाः तदा गन्तुं न शेकुः, निद्रावशेन च क्लान्ताः। तत्र महावने सर्वे शयानाः, सुखं विना, रात्रौ चतुर्विंशत्योजनं शीघ्रं गताः। तृषा क्लान्ता कुन्ती पुत्रेषु स्थित्वा वाक्यमिदं अब्रवीत्— "पञ्चसु पुत्रेषु मध्ये स्थित्वा अहं तृषया पीडिता अस्मि, इव निरुपायाः अस्मिन् महावने। अत्राहं पदमपि न शक्नोमि गन्तुं; अस्य वृक्षस्य मूलमाश्रित्य शये—धृतराष्ट्रपुत्राः माम् आदिशन्तु। शृणु भीम, मम वचनम्—तव बाहुबलेन कौरेयाः न स्थितुं शेकुः; किमर्थं त्वं भीतः, पृथा पुत्र?" एवं पाण्डवानां गूढगमनं, विदुरस्य युक्त्या मोक्षः, भीमस्य मातरं भ्रातॄंश्च वहनं, तेषां वनदुःखं च, क्रमशः अभवत्।