यः पूर्वदेशीयान् सौवीरान् दक्षिणापथवासिनश्च विजित्य त्रैलोक्ये वीर्यं पुरुषत्वं च प्रख्यातवान्, यस्य जन्मसमये कुन्ती च महाबलः पाण्डुश्च दुःखमुक्तौ अभवताम्, स अर्जुनः इन्द्रसमः कालवशं कथं प्राप्तः? तथा यौ द्वावृषभसमौ सिंहगमनौ यमदूतैरपि निग्रहितुं न शक्यौ, तौ मृत्युधर्मं कथं प्राप्तवन्तौ? क्व गच्छन्ति मम पुत्राः मां वृद्धं दुःखार्तं विहाय? हन्त! वृष्णिवंश्ये, तव प्रस्थानात् मे हृदये शोकः स्थितः। वाराणावतं प्रति पाण्डुपुत्राणां मार्गे किम् अपशकुनं दृष्टम्? एवं ह्यस्मिन क्षणभूते लोके पृथायाः पुत्राः स्वभाग्यं प्राप्स्यन्ति। यदि त्वं जीवसि, पृथे, मम पुत्रान् दर्शय; पाण्डवाः मे रक्षकाः, नेत्रे, एकमात्रं शरणम्। हन्त! पाण्डवाः! हन्त! पुत्राः! हन्त! सिंहशावकाः! हन्त! महागजाः! हन्त! उत्तमाः! हन्त! हर्षदायकाः! त्वयि विहीने, सर्वलोकाः मम तमसि आवृत्ताः। यदा पुनः कुन्तिपुत्रान् तेजस्विनः नवसूर्यसमान् द्रक्ष्यामि? न पश्यामि बलवन्तः पुत्रान्, पुत्रसमान् प्रियान्; मम मार्गः कः? कुत्र गच्छेयम्? कुत्र पुत्रान् पश्येयम्? हन्त! युधिष्ठिर! हन्त! भीम! हन्त! अर्जुन! हन्त! यमौ! मा गच्छत, प्रतिनिवर्तध्वम्, मयि कोपं विमोचयत। एवं विलपन्तं जलं च अर्पयन्तं दृष्ट्वा, विदुरः समयं स्थानं च विज्ञाय तं सम्बोधयामास। मा शुचः पुरुषश्रेष्ठ; दुःखं त्यज; मृत्युः तेषां न स्पृशति, कालो न प्राप्तः, अहं ते प्रतिजाने। मा जलं तेषां अर्पय, भारत; एषा विदुरस्य भिष्माय उक्तिः, कौरवाः शृण्वन्ति स्म। विदुरं समीपं गत्वा, अश्रुपरिप्लुतवाणी राजा सभायां शनैः इदं वाक्यम् अवदत्। कथं पाण्डुपुत्राः जीवन्ति, विदुर? कथं मम कृते पाण्डुवंशः न नष्टः? कथं मम नेतृत्वेन सर्वे बन्धवः महाभयात् रक्षिताः? कथं कुरवः गरुडेन मातरमिव रक्षिताः? एवं पृष्टः, कौरवाः शृण्वन्तः, धर्मज्ञः विदुरः सर्वं भिष्माय निवेदयामास। धृतराष्ट्रः, शकुनिः, राजा, दुर्योधनः च पाण्डुपुत्रनाशाय दृढनिश्चयं कृतवन्तः। तस्य दुष्टचिन्तनं ज्ञात्वा, अहम् अपि तं हन्तुम् इच्छन् तेषु अनुमतेन स्थितः। ततः, धृतराष्ट्रस्य आज्ञया वाराणावते लाक्षागृहं दग्धुम् आरब्धे, कुन्ती पुत्रैः सह तत्र गता। ततः, खनकं आहूय, गुप्तमार्गं सुरंगं च कृतवन्तः; सुप्तं निर्माय, पाण्डुपुत्राः कुन्त्या सह तं मार्गं यथावत् उपयोजयन्ति। अहम् प्रथमं निर्गतः; मा दुःखेन मनः व्यथय। ततः, पृथां पुत्रैः सह नौकायाम् स्थापयित्वा, निर्गतः। कुन्त्याः पुत्रेभ्यः च आश्वास्य, गृहं दग्धवान्; अतः ते दुःखं मा भवान्; पाण्डवाः पापात् विमुक्ताः। पाण्डवाः मातरं सह गच्छन्ति, भयं तिरस्कृत्य; मम युक्त्या तं भीषणं दाहं परित्याज्य निर्गताः। मा दुःखं कुरु; पाण्डवाः जीवन्ति। यावत् कालः न गच्छति, ते गुप्तं विचरिष्यन्ति। तदा पृथिव्यां जनाः युधिष्ठिरं शुद्धं तेजस्विनं पश्यन्ति, कृष्णपक्षान्ते उदयन्तं चन्द्रमिव। यस्य भ्राता धनञ्जयः, भीमसेनः च, यमौ च, तस्य नाशं न पश्यामि। तदा, सर्वशरीरे हर्षितः भिष्मः विदुरं प्रहर्षेण 'धन्यं, धन्यं' इति प्रशंस्य पूजितवान्। यद् कृतं त्वया, युक्तं, उचितं; तव शुभकर्मणा दुःखात् विमुक्ताः, पाण्डवपक्षः न नष्टः। एवं उक्त्वा, पितामहः नगरं प्रविष्टः, शतशः जनैः समाकीर्णं, कुरुभिः नगरवासिभिः च सह। ततः, अम्बिकापुत्रः मन्त्रिभिः, कर्णेन, सौबलः, स्वपुत्रेण च, पाण्डवविनाशं स्मरन् शोकात् वृद्धः अभवत्। भिष्मः, राजन्, भीमः, विदुरः च हर्षितः, लाक्षागृहदाहात् पाण्डवविमोचनं स्मरन्। सत्येन, धर्मेण, आचारेण, जनगुणैः, द्रोणादयः तेषां रक्षणं धर्मेण अवगच्छन्। तेषां वीर्यं, रूपं, महत्त्वं, आकृतिं, प्राणबलं च दृष्ट्वा, नगरजनाः ग्रामजनाः च पार्थान् सुरक्षितान् मन्यन्ते। अन्ये साधारणजनाः, बहवः स्त्रियः च, संशयेन वदन्ति—"दग्धाः वा? जीवन्ति वा? न वा?" ततः भीमः, जंघाबलात् वनं वृक्षान् शाखान् च आक्रान्त्वा गच्छन्, वनं च संचालयति स्म। तस्य पादयोर् वातः प्रवहति, शुक्लपक्षे शुद्धसमये इव; महाबलः मार्गं निर्माय वृक्षलताः नमयति। स पुष्पितफलवन्तः वृक्षान् भञ्जित्वा पन्थान् समीपस्थं गच्छन्, क्रुद्धः इव महावृक्षान् दद्राव, षष्टिवर्षीयः गजपतिः त्रिधारामदप्रवाहयुक्तः। स गरुडवायुसमवेगेन यत्र गच्छति, पाण्डुपुत्राः भीमेन वह्यमानाः मूर्छाम् इव अनुभवन्। एवं शान्तिपूर्वकं, श्रद्धया, कौरवकुलस्य दुःखं, विदुरस्य युक्तिं, पाण्डवपुत्राणां गुप्तगमनं, भीमस्य वनगमनं च, एकस्मिन् कथा-रूपेण निवेदितम्।