तदा राजा धृतराष्ट्रः सर्वान् नरान् शीघ्रं वाराणवतपुरीं प्रति गन्तुम् आज्ञापयत्। तत्र पाण्डवान् वीरान् कुन्ती च राजपुत्रीं सत्कारयितुं सर्वे प्रेषिताः। ये च तत्र मृताः, तेषां यदि मित्राणि सन्ति, तानि अपि तेषां शोभनानि महान्ति च प्रेतकार्याणि सम्पादयन्तु। अहो, मम आत्मबन्धवः, कुलवृद्धिकराः महात्मानः, दग्धाः। इदानीं यत् पाण्डवानां कुन्त्याश्च हितं शक्यते कर्तुम्, तत् धनसम्पन्नेन सर्वथा कार्यम्। ततः सर्वे कौरवाः भीष्ममुक्ताः समागत्य, धृतराष्ट्रः पुत्रैः सह गङ्गां प्रति जग्मुः। एकवस्त्रधारिणः, शोकसन्तप्ताः, निर्भूषणाः, अलङ्करणवर्जिताः, ते महात्मनां पाण्डवानां जलक्रियायै ययुः। तत्र गत्वा, बन्धुभिः परिवृतः अम्बिकेयः धृतराष्ट्रः पाण्डुपुत्राणां जलक्रियाम् अकरोत्। सर्वे च बान्धवाः शोकेन अभिभूताः, तीव्रं रुदन्तः, केचन "हाहायुधिष्ठिर कुरुनन्दन!" इति, केचन "हाहा भीम!" इति क्रन्दन्ति स्म। अन्ये "हाहा फल्गुन!" इति, केचन "हाहा नकुल सहदेव!" इति विलपन्ति स्म। जनाः कुन्त्याः शोकं कृत्वा जलक्रियाम् अपि अकुर्वन्। अन्ये अपि नगरवासिनः एवं पाण्डवान् शोकाकुलाः स्म; किन्तु विदुरः केवलं स्वल्पं शुचः चकार, स हि तत्त्ववित्। विदुरः धृतराष्ट्रस्य मनसि यत् सर्वं स्थितम्, तद् अवगत्य, अयं कपटयुक्तः दुष्टः उपायः तेन कृतः इति जानाति स्म। एवं चिन्तयन्, राजन्, विदुरः प्राज्ञेषु श्रेष्ठः, लोकस्य पुरतः दुःखं दर्शयन्, बन्धुभिः सह शोकमग्नः अभवत्। स मनसा चिन्तयामास—क्व पाण्डुपुत्राः गताः? सदा तेषां जीवितमात्रं मनसि न्यवेशयत्। तस्मिन् समये, भीष्मः अपि, पाण्डुपुत्राणां मातृसहितं निधनं श्रुत्वा, अतिशयशोकदुःखितः विलपन् रुरोद। "हाहा युधिष्ठिर! हाहा भीम! हाहा धनञ्जय! हाहा नकुल सहदेव! हाहा पृथे! एकेनैव रात्र्या पुत्रैः सह स्वर्गं गता!" इति विलप्य, सः मनसि चिन्तयामास—"तत्रैव मातृसहिताः सर्वे राजपुत्राः सन्ति; हि भीमसेनः धनञ्जयः च न जेतुं शक्यौ। तौ शीघ्रगामिनौ बलिनौ, मनसा मन्दरमपि विदारयेताम्; न पृथायाः पाण्डवैः सह पराजयः दृश्यते। यदि ते नष्टाः, सर्वथा एषा विपर्यया अप्राकृतः; नु युधिष्ठिरः ब्राह्मणैः धर्मराज इति घोषितः। पृथिव्यां धनञ्जयः रथिनां श्रेष्ठः, सत्यवादी, धर्मनिष्ठः, शुभलक्षणयुक्तः इति प्रोक्तः। कथं युधिष्ठिरः पाण्डुपुत्रः कालस्य वशम् आगतः—यः सदा परेषां आत्मवत् आचारं करोति? कथं च कौन्तेयः मातृसहितः कालाधीनः जातः, यः दीर्घकालं वृक्ष इव फलेषु रक्षितः? यथा वृक्षः वातेन भग्नः, तथा युधिष्ठिरः, यः युवराजः अभिषिक्तः, पितरं च कीर्तिम् आनयत्, सः पतितः। स्वेन सत्येन धर्मेण च, पितुः धर्मेण, मातुः च वनवासक्लेशेन, सः बहु दुःखं सोढवान्। कालसमाविष्टः, मृत्युपरिभूतः, निष्फलः जातः; तथा अपि मातुः वनवासेन सा दुःखभागिनी अभवत्। पुत्राभिलाषात् कुन्ती पतिसहगमनं न अकरोत्; कुलप्रसूता सा पतिस्नेहं क्षणमात्रं अलभत्। अद्य तु, सा अपि पुत्रैः सह दग्धा, अकृतार्था; अपि च भीमस्य निधनश्रवणेन मनः मम न विश्वसिति। एवं चिन्तयन्, मम मनः बहुधा विक्लवम्; शरीरम् उत्सृज्य, हृदयं विदीर्यते। भीमः विशालबाहुः, सुकेशः, युवान्, मेरुशृङ्गसदृशः; तस्य निधनश्रवणेन मम मनः न विश्वसिति। सः दाताः, योद्धा, शीघ्रकर्मा, दृढशस्त्रधारी, आघातनिपुणः, लक्ष्यवेत्ता, रथिनां च शास्ता। दूरवेत्ता, अच्युतः, महोत्साही, महायुध्य, अद्भुतविक्रमः, पुरुषेषु श्रेष्ठः, धनुर्धराणां अग्रगण्यः। येन प्राचीना सौवीराः दक्षिणाश्च जिताः; यस्य वीर्येण त्रिषु लोकेषु पुरुषत्वं प्रतिष्ठितम्। तस्य जन्मनि कुन्ती पाण्डुश्च दुःखात् विमुक्तौ; कथं इन्द्रसमानः जिष्णुः कालस्य वशम् आगतः? कथं तौ वृषभसमानौ सिंहगमनौ, यमदूतैरपि अनीयमानौ, मृत्युवशं प्राप्तवन्तौ? क्व मे पुत्राः गता, मां वृद्धं दुःखार्णवे निमग्नं विहाय? हाहा वृष्णिकुलकन्ये, त्वया मम हृदयम् अतीव शोकपूर्णम्। पन्थाने वाराणवतगमने का अपशकुनानि अभवन्? एवमेव अस्मिन क्षणभङ्गुरे लोके पृथापुत्राः स्वगतिं यास्यन्ति। यदि ते जीवन्ति, हे पृथे, मम पुत्रान् दर्शय; पाण्डवाः मे रक्षकाः, नेत्रे, एकमेव शरणम्। हाहा मम पाण्डवाः! हाहा मम पुत्राः! हाहा मम सिंहशावकाः! हाहा मम गजराजाः! हाहा मम पुण्यश्लाघ्याः, हाहा मम प्रमोददायकाः! यूयं विना मम सर्वे लोका अन्धकारे निमग्नाः। कदा पुनः कुन्तिपुत्रान् तेजस्विनः नवसूर्यसमांश्च द्रक्ष्यामि? न दृष्ट्वा यूयं बलिनः पुत्रवत् प्रियाः, क्व गच्छेयम्, क्व पन्थाः, कुत्र मम बालकान् पश्येयम्? हाहा युधिष्ठिर! हाहा भीम! हाहा अर्जुन! हाहा नकुल सहदेव! मा गच्छत, निवर्तध्वम्, मयि कोपं मुञ्चत।