धर्मनिष्ठाः अपि, धर्मस्यानुग्रहाय समर्पिताः अपि, न धर्मं पालयन्ति—हन्त भाग्यस्य विचित्रता! विद्वांसः प्राज्ञाश्च अपि, धनस्य वशे स्थिता इव दृश्यन्ते। महान्तः अपि सत्पुरुषान्, धर्मनिष्ठान्, सत्यव्रतान् न रक्षन्ति, यतः भाग्यं तेषां केवलं आश्रयः अभवत्। तत्क्षणं केचन जनाः दुष्टबुद्धिं धृतराष्ट्रं प्रति सन्देशं प्रेषयितुं चक्रुः—"त्वदीयं मनोरथः सिद्धः, पाण्डवाः दग्धाः।" तदा ये पाण्डवान् रक्षयितुं वह्निं विशोधयन्तः आसन्, ते एकां निषादस्त्रीं तस्याः पञ्च निर्दोषपुत्रैः सह दग्धां दृष्टवन्तः। नगरेषु जनाः अपि "पश्यत, कुन्ती अपि दग्धा, स्वपुत्रैः सह, सा वृष्णिकन्या—हन्त!" इति शोकाकुलाः वदन्ति स्म। यः कूपकः तेन एव कूपकारेण पृथिव्या आच्छादितः, स तैः गृहे अन्विष्यद्भिः न दृष्टः। ततः नगरवासिनः धृतराष्ट्राय सन्देशं प्रेषयामासुः—"पाण्डवाः अग्नौ दग्धाः, सह मन्त्रिणा पुरोचनस्य।" राजा धृतराष्ट्रः पाण्डुपुत्राणां विनाशस्य तं भीषणं दुःखदं वार्तां श्रुत्वा, गहनशोकसमन्वितः विललाप। यद्यपि तस्य हृदयं रहसि प्रमुदितम्, बहिः दुःखेन पूर्णम् अभवत्; शीतलः अन्तः, उष्णः बहिः, ग्रीष्मे गम्भीरसरोवरस्य इव। स चिन्तयामास—"अद्य पाण्डुः मम भ्राता दिवंगतः; अद्य एते वीराः अपि, मातृसहिताः, दग्धाः। शीघ्रं नराः वाराणवतपुरं गच्छन्तु; ते वीरान् च कुन्तीमपि, राजकन्यां, पूजयन्तु। ये तत्र मृताः, यदीयः मित्राणि सन्ति, तेषां अपि यथायोग्यं शोभनं च दाहकर्म क्रियताम्। मम बन्धवः महात्मानः, वंशवर्धनाः, दग्धाः। यत् इदानीं जातम्, तस्मात् यत्किञ्चिद् पाण्डवानां कुन्त्याः च हिताय शक्यते कर्तुं, तत् सर्वथा, वित्तेन अपि, क्रियताम्।" ततः सर्वे कौरेवाः भीष्मेन सह संगताः, धृतराष्ट्रः पुत्रैः सह गङ्गां प्रति जग्मुः। एकवस्त्रधारिणः, निरानन्दाः, निराभरणा अपि, ते महात्मनाम् पाण्डवानां जलकर्म कर्तुं ययुः। तत्र गत्वा, बान्धवैः परिवृतः, अम्बिकासुतः धृतराष्ट्रः पाण्डुपुत्राणां जलकर्म अकरोत्। सर्वे जनाः शोकवेगात् आर्तरवम् अक्रन्दन्—"हा कुरुपुत्र युधिष्ठिर! हा भीम!" इत्येवम्। अन्ये "हा फाल्गुन!" इति, अपराः "हा यमजौ!" इति चुक्रुशुः। कुन्त्याः शोकात् नगरवासिनः अपि जलकर्म अकरोत्। अन्ये अपि नगरजनाः एवं पाण्डवान् शुचः अकरोत्; किन्तु विदुरः अल्पं शुचम् अकरोत्, यतः सः तत्त्वं वेदितवान्। विदुरः धृतराष्ट्रस्य मनसि यत् किंचित् आसीत् तत् ज्ञात्वा, एषः कपटयुक्तः दुष्टयोजनां तेन कृतां इति अपि अवगच्छत्। एवं विचिन्त्य, राजन्, विदुरः बुद्धिमत्तमः, लोकाय शोकं दर्शयन्, बन्धुषु शोकातुरेषु सह शुचम् अकरोत्। मनसि तु चिन्तयामास—कियत् दूरे प्रथिता पाण्डुपुत्राः गतवन्तः? सः मनसा एव पाण्डवान् जीवतः इति निश्चित्य स्थितवान्। ततः भीष्मः, पाण्डुपुत्राणां मातृसहितानां निधनं श्रुत्वा, गहनशोकग्रस्तः विललाप। "हा युधिष्ठिर! हा भीम! हा धनञ्जय! हा यमजौ! हा पृथे, त्वं पुत्रैः सह एका रात्रौ स्वर्गं गता!" इति। "तत्रैव, मातृसहिताः सर्वे राजपुत्राः स्थिताः; यतः भीमसेनः धनञ्जयश्च न शक्यौ पराजेतुम्। तौ शीघ्रौ, उत्साहयुक्तौ, मन्दरगिरिम् अपि विदारयितुं समर्थौ; अहं न पश्यामि पृथां पाण्डवैः सहितां पराजिताम्। सर्वथा अयं विपर्ययः यद्य ते विनष्टाः; किम् युधिष्ठिरः न ब्राह्मणैः धर्मराज इति उक्तः? भूमौ धनञ्जयः रथिनां श्रेष्ठः, सत्यवादी, धर्मनिष्ठः, शुभलक्षणयुक्तः इति अपि उक्तम्। कथं पाण्डुपुत्रः युधिष्ठिरः कालस्य वशे गतः—यः सर्वदा अन्यान् आत्मवत् व्यवहारं करोति? कथं पृथासुतः कौरेवः अपि कालस्य वशे प्राप्तः, यः दीर्घकालं फलप्रतीक्षया रक्षितवृक्ष इव आसीत्? यथा वृक्षः वातेन भग्नः, तथा युधिष्ठिरः नृपतिः, युवराजेन अभिषिक्तः, पितरं यशसा पूरयन्, भग्नः। स्वेन सत्येन धर्मेण च, पितुः धर्मेण च, मातुः वनवासदुःखेन च, सः बहु दुःखं सोढवान्। काले निमग्नः, मृत्युनापहृतः, निष्फलः जातः; वनवासेन च तस्याः माता दुःखभागिनी अभवत्। पुत्रेषु आसक्त्या कुन्ती पतिसहगमनं न कृतवती; कुलजाता अपि, पतिस्नेहं क्षणमात्रमेव अलभत। अद्य सा पुत्रैः सह, अनिष्टारम्भा, दग्धा; भीमस्य निधनं श्रुत्वा अपि, मम मनः न विश्वसिति। एतद् चिन्तयन्, मम मनः बहुधा क्लिश्यते; शरीरं त्यक्त्वा, हृदयं विदीर्णमिव। भीमः विस्तीर्णस्कन्धः, सुकेशभुजः, युवा, मेरुशिखरप्रख्यः—तस्य निधनं श्रुत्वा, मनः न विश्वसिति। सः दाता, युद्धकुशलः, शीघ्रकरः, दृढायुधी, प्रहारकुशलः, लक्ष्यवेत्ताऽपि, रथनिपुणः च। दूरवेत्ता, अचलः, महोत्साही, दिव्यास्त्रविद्, अदुष्टात्मा, नरश्रेष्ठः, सर्वेषां धनुर्धराणां अग्रणी च आसीत्। एवं तत्र धर्मस्य, भाग्यस्य च विचित्रवर्त्मनि, पाण्डवानां कुन्त्याः च दुःखपूर्णं कृतान्तचरितं प्रवृत्तमिति।