एषा कथा, महाभारतस्य समासवर्णनरूपा, इदानीं कथ्यते। चत्वारिंशद्द्वयं अध्यायानां, सहस्रपञ्चशतानि श्लोकानां च, अस्मिन् विभागे गण्यन्ते। तदनन्तरं तत्त्वदर्शिभिः षट् श्लोकाः संख्यायन्ते। ततः शृणु, भयंकरं मौसलपर्वम्। तत्र, तिग्मतेजसः पुरुषाः, संग्रामे शस्त्रैः आहताः, ब्रह्मदण्डेन च पीडिताः, लवणसागरतीरे पतिताः। मद्यसभायां मदोन्मत्ताः, दैवेन प्रेरिताः, ताडिताः परस्परं, वेतसैः वज्रसदृशैः। तत्र, सर्वं विनाश्य, रामः च केशवः च, महाकालं नातिवर्तेताम्। अर्जुनः तत्र, वृष्णिविहीनां द्वारवतीं प्राप्तः, विपत्तिं दृष्ट्वा, महतीं शोकमगात्। स महात्मानं शौरिं मातुलं संस्कृत्य, सभायां यदुवीराणां महावधं अपश्यत्। वासुदेवस्य, महात्मनः रामस्य, वृष्णिप्रवराणां च देहानां दाहसंस्कारं चकार। स वृद्धान् बालान् द्वारवत्याः जनं च गृहीत्वा, तस्मिन् आपद्काले, गाण्डीवस्य पराजयं अपश्यत्। दिव्यास्त्राणां सर्वेषां अप्रसादं, वृष्णिनारीणां नाशं, सर्वशक्तीनां च अनित्यत्वं दृष्ट्वा, स विरक्तिम् उपगम्य, व्यासवचनप्रेरितः, धर्मराजं युधिष्ठिरं उपसृत्य, संन्यासमनुजगाम। एवं षोडशं मौसलपर्वं घोषितम्, अष्टाध्याययुक्तं, त्रिशतश्लोकसंयुतम्। तत्त्वदर्शिभिः विंशतिः श्लोकाः गण्यन्ते। ततः महाप्रस्थानिकं सप्तदशं स्मृतम्। तत्र, पाण्डवाः पुरुषर्षभाः, द्रौपद्याः सह, राज्यं परित्यज्य, महाप्रस्थानं प्रस्थितवन्तः। लौहित्यस्य मुखे सागरं प्राप्ताः, अग्निं दृष्टवन्तः। तत्र, अर्जुनः, अग्निना प्रेरितः, तं महात्मानं सम्यगर्चयित्वा, दिव्यं परमं गाण्डीवं दत्तवान्। तत्रैव युधिष्ठिरः, भ्रातॄन् द्रौपदीं च पतितान् अपश्यत्। तं दृष्ट्वा, त्यक्त्वा, कञ्चन न पश्यन्, स प्रस्थितः। एतत् सप्तदशं महाप्रस्थानिकपर्वं ज्ञेयम्। तत्र त्रयः अध्यायाः, त्रिशतश्लोकाः, तत्त्वदर्शिभिः विंशतिः श्लोकाः च गण्यन्ते। ततः स्वर्गपर्व विज्ञेयम्, यत् दिव्यम्, अतीन्द्रियम्। तत्र धर्मराजः स्वर्गारोहणरथं लब्ध्वा, स्वर्गं प्रविष्टः। स महाबुद्धिः, कृपयाऽनुगतः, श्वानं विना, धर्मनिष्ठां महात्मनः स्थितिं ज्ञात्वा, आरोहणं कृतवान्। तत्र, देहम् उत्सृज्य, धर्मेण संयुक्तः, स्वर्गं प्राप्तवान्; तथा तीव्राणि महान्ति च दुःखानि अपश्यत्। तत्र, दिव्यदूतस्य उपायेन, नरकः दर्शितः; तत्रैव, भ्रातॄणां दुःखार्तस्वरं श्रुतवान्। यत्र ते आज्ञया स्थिताः, तत्र पाण्डवः धर्मेण, देवराजेन च दर्शितः। दिव्यगङ्गायां स्नात्वा, मानुषं देहम् उत्सृज्य, धर्मेण स्वर्गस्थानं प्राप्तवान्। सर्वैः पूजितः, इन्द्रेण देवगणैः सह, स तत्र आह्लादमवाप। एतद् अष्टादशं पञ्चाध्याययुक्तं, द्विशतश्लोकसंख्यं, तपस्विना सूक्ष्मतया गणितम्। तद्वत् नव श्लोकाः परमर्षिणा गण्यन्ते। एवं, अष्टादशपर्वाणि सर्वाणि निरवशेषेण परिगणितानि। खिलेषु, हरिवंशः भविष्यं च वर्ण्यते; तत्र दशसहस्रविंशतिशतानि श्लोकाः सन्ति। खिलेषु च हरिवंशे च, महर्षिणा गणना कृता। सर्वमिदं व्याख्यातम्—भारते ग्रन्थानां संक्षेपः। अष्टादश सेनाः संगता युद्धोत्सुकाः, तद् महद् भयंकरं च युद्धं, अष्टादशाहं प्रवृत्तम्। द्विजः, यः चतुर्वेदान् सहाङ्गोपनिषद्भिः वेत्ति, किं तु एतां कथां न जानाति, स न तत्त्वदर्शी। इदं व्यासेन, अनन्तबुद्धिना, अर्थशास्त्रं धर्मशास्त्रं च, कामशास्त्रं च घोषितम्। एतां कथां श्रुत्वा, अन्यत् किमपि श्रवणीयं न रमयति; यथा, पुरुषकोकिलस्य स्वरं श्रुत्वा, काकस्य कठोरवचनं न रोचते। अस्याः परमपुराणवृत्तायाः, काव्यबुद्धयः जायन्ते, यथा पञ्चभ्यः भूतेभ्यः त्रिलोकी। द्विज, अस्याः कथा-प्रदेशे प्राचीनं पुराणं अस्ति; यथा व्योम्नि चतुर्विधाः प्रजाः स्थिताः। एषा कथा सर्वकर्मगुणानां मूलम्; यथा च सर्वेन्द्रियाणां चित्तवृत्तयः नानाविधाः। अस्याम् आश्रित्य, पृथिव्यां कथाः न सन्ति; यथा अन्नप्राणवर्जितं शरीरं न तिष्ठति। सर्वे कवयः, एतस्याः कथायाः आधारेण जीवन्ति; यथा सेवकाः उन्नतिं कामयमानाः, कुलीनं नाथं आश्रयन्ति। कवयः, एतद् इतिहासं विवेक्तुं न समर्थाः; यथा त्रयः आश्रमाः, गृहीतम् आश्रमम् अतिवर्तितुं न शक्नुवन्ति। सर्वदा धर्मे मनांसि स्थापयन्तु; स एव परलोकगामिनः सखाऽस्ति। धनं स्त्रियश्च, यत्नेन सेव्यमानाः अपि, न कदापि पूर्णत्वं न स्थैर्यं लभन्ते।