विदुरः महात्मा, बुद्धिमान् च, दुरात्मनः कौरवस्य कुटिलानि कर्माणि स्वैः गुप्तचरेण अवगतवान्। सः भयाकुलः अपि, तानि पापकर्माणि विवेचयन्, यथायोग्यं उपायं चिन्तयामास। तदा सः प्राज्ञः विदुरः, एकं विद्वांसं पुरुषं प्रेषयामास, येन पाण्डुपुत्राः मनसो वेगेन मार्गं दर्शिताः। सः च विद्वान् पुरुषः, भक्त्या निर्मितां, सर्ववातसहां, यन्त्रयुक्तां, पताकाधारिणीं नौकां, विश्वास्यैः पुरुषैः गङ्गायाः पुण्ये तटे निर्मितां, पाण्डवान् प्रदर्शयामास। अनन्तरं, विदुरः दूतं पुनः सम्बोध्य, यथापूर्वं उपदिश्य, युधिष्ठिरं प्रति मुनिवचनं संकेतस्वरूपं श्रोतुम् आदिशत्—“यः कण्टकविनाशकं, शीतविनाशकं, महागुहावासिनः च वर्जयेत्, न च हिंसां कुर्यात्, सः आत्मानं रक्षति, जीवति च”—इति। एवं विदुरवचनं ग्राह्यम्। सः दूतः उक्तं चिह्नं गृहीत्वा मया प्रेषितः, पुनः विदुरः मां प्रति अवदत्—“धृतराष्ट्रपुत्रांश्च तेषां भ्रातॄंश्च तिरस्कुरु”—इति, सर्वार्थदर्शी सन्। विदुरः पुनः युधिष्ठिरं प्रति अवदत्—“कर्णं, दुर्योधनं भ्रातृभिः सह, शकुनिं च, त्वं निःसंशयं संग्रामे विजेष्यसि, कुन्तीसुत” इति। ततो पाण्डवाः गङ्गायाः उत्तमं तटं गत्वा, निषादानां राजा वीर्यवान् धर्मात्मा दशां दृष्टवन्तः। तत्र ते नाविकं शीघ्रं दीपप्रदीपितमार्गं पश्यन्तः, पाण्डुपुत्राः नाविकं द्रष्टुम् आगच्छन्। निषादः, विदुरेण उपदिष्टः, परदेशीयभाषया पाण्डवान् सम्बोधितवान्, यथा ते न विज्ञायेरन्। सः अवदत्—“विदुरेण, बहुधनं लब्ध्वा, अहं गङ्गातटे स्थित्वा, पाण्डवान् पारयितुं नियुक्तः। अद्य चतुर्दश्यां, गङ्गायाः समीपे, मृगसंघयुक्ते अरण्ये, अहं यूयं अन्वेषयन् आसम्। अतः, आरुह्य नावं गच्छत; एषा नौका कर्णधारयुक्ता, पताकाधारिणी, निर्मलाङ्गी, महागृहसदृशी च। एषा नौका सलिलमार्गाय योग्यत्वेन, यूयं सुखेन पारयिष्यति; निःसंशयं यूयं अस्मात् देशात् मोक्ष्यध्वम्।” ततः सः निषादः, तान् दुःखितान् मातरं च सह पश्यन्, नाव्यां स्थापयित्वा, पाण्डवान् गङ्गायाः तटे, पुनः वचनमब्रवीत्। विदुरः तेषां शीर्षाणि घ्रात्वा, आलिङ्ग्य, पुनः पुनः अवदत्—“सुखेन निर्भयम् गच्छत” इति। एवं उक्त्वा, विदुरेण उपदिष्टः सः पुरुषः, पाण्डवान् नाव्यां गङ्गां पारयामास। सर्वान् गङ्गां पारयित्वा, पारं प्राप्तान् दृष्ट्वा, जयाशिषं दत्त्वा, सः यथागतं निर्जगाम। पाण्डवाः महात्मानः, मुनये सन्देशं प्रेष्य, शीघ्रं गङ्गां गूढाः, अप्रकाशिताः च, अतिपेतुः। ते गङ्गां महोर्मिमन्तीं तीर्त्वा, दक्षिणदिशं शीघ्रं जग्मुः। रात्रौ ताराभिः मार्गं ज्ञात्वा, दक्षिणाभिमुखाः, वनात् वनं गत्वा, घनं काननं प्रविशन्ति स्म। तत्र, क्लान्ताः, तृषार्ताः, क्षुधिताः, भयाकुलाः च, पाण्डवाः भीमसेनं प्रति वचनं ऊचुः—“किं नु कठिनतरं यत् वयं घनकानने, दिशः न जानिम, न च मार्गं प्राप्नुमः? न च वयं जानिमः, सः पापः पुरोचनः दग्धः वा न वा?” “कथं वयं अस्मात् संकटात् गूढाः शीघ्रं मोक्ष्यामहे? त्वं एव बलवान् अस्माकं मध्ये, वायुवत्। अतः युधिष्ठिरेण उक्तः, महाबलः भीमसेनः, वायुपुत्रः, शीघ्रं कुन्तीमपि भ्रातॄंश्च आदाय जगाम।” अनन्तरं, रजनीत्यक्तायाम्, सर्वे नगरवासिनः पाण्डुपुत्रान् द्रष्टुं त्वरयाऽभ्येत्य, लाक्षागृहं दग्धं, पुरोचनं च दग्धं दृष्टवन्तः। जनाः चक्रुः—“नूनं दुर्योधनेन एषा कृतिः, पाण्डवानां विनाशाय” इति। “धृतराष्ट्राय ज्ञातं, न संशयः, तेन पाण्डुपुत्राः दग्धाः, यः न प्रतिषेधं कृतवान्।” “नूनं शान्तनवः धर्मं नाचरति, न द्रोणः, न विदुरः, न कृपः, न चान्ये कौरवाः। न ते धर्मं पालयन्ति, धर्मनिष्ठाः अपि, हन्त भाग्यं! पण्डिताः अपि, धनलोभेन वशीकृताः।” “महतामपि धर्मिष्ठानां, सत्यनिष्ठानां, सतां रक्षां न कुर्वन्ति, भाग्यं एव तेषां शरणम्।” “धृतराष्ट्राय सन्देशं प्रेषयाम—‘ते पाण्डवाः दग्धाः, तव कामः सिद्धः’ इति।” तदा, अग्निशेषेण अपसार्यमाणे, तत्र निषादस्त्री पञ्चपुत्रैः सह दग्धा दृष्टा। “पश्य, कुन्ती दग्धा, पुत्रैः सह, वृष्णिकन्या—हन्त!” इति नगरवासिनः ऊचुः। परंतु, तेन एव खनकेन निर्मितः, भूम्ना छन्नः सुरंगः, गृहं विचिन्वद्भिः न दृष्टः। ततः नगरवासिनः धृतराष्ट्राय सन्देशं प्रेषयन्—“पाण्डवाः सह पुरोचनेन अग्नौ दग्धाः” इति। राजा धृतराष्ट्रः, पाण्डुपुत्रविनाशस्य तं भीषणं दुःखदं वार्तां श्रुत्वा, शोकात् विललाप। हृदि तु हृष्टः, बहिः शोकाकुलः, अन्तः शीतः, बहिः तुषारः, यथा ग्रीष्मे गम्भीरसरोवरः। सः अवदत्—“अद्य पाण्डुः मृतः, मम भ्राता महायशाः; अद्य एते वीराः दग्धाः, विशेषतः मातरं सह” इति।