एषा अस्त्रेण सम्यक् सुसज्जिता शाला तस्य दुष्टस्यैव स्वामिनः। तस्य दुर्गस्य पार्श्वे शरणं गृहीत्वा स महद् षड्यन्त्रम् अयत्नसाध्यम् अकल्पयत्। एषा हि तस्य दुष्टस्य कृत्यश्च; विदुरः तद् पूर्वमेव ज्ञात्वा स्म, तस्मात् अस्मान् पूर्वमेव सावधानं कृतवान्। क्शत्तः बुद्धिमान् अस्य आपदं पूर्वमेव अपश्यत्; तद् इदानीं, पुरोचनस्य अज्ञानं कृत्वा, त्वं अस्मान् उद्धर। तस्य प्रतिज्ञाय "एवम् भवतु" इति, खनकः तं कार्यं सावधानीं कृत्वा महTunnelं खनितवान्। तस्य गृहे मध्ये स लघुं नातिविस्तीर्णं सुरक्षाद्वारयुक्तं भूमिसमं गुप्तं सुरंगं निर्मितवान्। पुरोचनस्य भीत्या तस्य प्रवेशं गोपयित्वा, स द्वारस्थले नित्यं स्थायि, मनसा अशुद्धः। तत्र सर्वे पाण्डवाः शस्त्रधारिणः रात्रौ निवसन्ति। दिवा पाण्डवाः वनं वनं विहाय शिकारार्थं भ्रमन्ति, विश्वासिनः इव अविश्वासिनः, पुरोचनं मोषयन्ति। असंतुष्टा अपि सन्तः संतुष्टा इव व्यवहतः, आश्चर्येण निवसन्ति। नगरजनाः तान् न अवगच्छन्ति, विदुरस्य मन्त्रिणः खनकः च तु अपवादः। तान् हृष्टान् वर्षमेकं निवसन्तः, विश्वासिनः इव दृष्ट्वा, पुरोचनः हृष्टः अभवत्। हर्षपूर्णहृदयः स चिन्तयामास—"पाण्डवानां विनाशाय कालः प्राप्तः" इति। तस्य गूढं भावं ज्ञात्वा, धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः विचिन्तयामास। पुरोचनस्य हर्षे सति, युधिष्ठिरः धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रः भीमसेनं अर्जुनं सह उभौ तौ जुडौ अपि उवाच। "एषः दुष्टः पुरोचनः अस्मान् सर्वथा अविश्वासिनः इति मन्यते; स मोहितः, क्रूरहृदयः। मम मतं, अस्माकं पलायनाय कालः आगतः।" "अस्त्रशालां दग्ध्वा पुरोचनं च दग्ध्वा, षट् जीवतः इह स्थापयित्वा, अस्माभिः गुप्तं पलायनं कर्तव्यम्।" ततः, दानस्य निमित्तेन, कुन्ती रात्रौ ब्राह्मणानां भोज्यं समारब्धवती, राजन्, तत्र स्त्रियः आगच्छन्। ताः यथेष्टं भुक्त्वा पित्वा, भारत, मधवीं नमस्कृत्य, रात्रौ स्वगृहं गताः। एकः निषादी स्त्री, पुरोचनस्य नियुक्ता, सदा प्रिथां सेवयति, हृदयेन दुश्चरित्रा, गृहे नित्यं भ्रमन्ती। सा निषादी, पञ्च पुत्रैः सह, भोज्ये सन्निहिता, पूर्वसंबन्धात् कुन्त्याः मित्री अभवत्। मधुं मूलानि फलानि च विविधानि आहृत्य, पुत्रैः सह, भोजनार्थं आगता, दुष्टा अपि पञ्च पुत्रैः सह प्रिथायाः मित्री अभवत्। सा मद्यं पित्वा, मदोन्मत्ता, पुत्रैः सह तत्र गृहे निवसन्ति, राजन्। सा सुप्ता, मृतवत्, निश्चेष्टा अभवत्; तदा, रात्रौ तीव्रः वायुः वाति, सर्वे सुप्ताः। तदा भीमः यत्र पुरोचनः सुप्तः तत्र अग्निं प्रज्वलितवान्; ततः पाण्डवः गृहे प्रवेशद्वारं दग्धवान्। सर्वत्र पृष्ठे च गृहे अग्निं ददाह, पूर्वं सम्यक् निरीक्ष्य, बुद्धिमान् भीमसेनः। स कुन्तीं पाण्डवैः सह सुरंगं प्रविष्टवान्; ततः शीघ्रं संकल्प्य, भीमः सर्वत्र गृहे अग्निं ददाह। गृहे यानि रत्नानि तानि गृह्य, सुरंगं निर्गतः; पाण्डवाः गृहम् दग्धं ज्ञात्वा— शीघ्रं गुप्तमार्गं प्रविष्टवन्तः मातृसहिताः, शत्रुनिग्रहाः। तदा महती उष्णता महान् शब्दः च अग्नितः उत्पन्नः। तस्मिन् काले, नगरजनाः तं दाहं शब्दं च ज्ञात्वा, गृहम् दग्धं दृष्ट्वा, विमनसः, इदं वदन्ति— "दुष्टस्य दुर्योधनस्य आज्ञया, असाधुचित्तस्य, एषा शाला तेषां विनाशाय निर्मिता, इदानीं दग्धा।" "हन्त, धृतराष्ट्रस्य निर्णयः न्यायात् दूरः; तेन पाण्डुपुत्राणां शुद्धानां दाहः शत्रुवत् कृतः।" "दैवेन, पापी पुरोचनः दग्ध्वा स्वयम् दग्धः; स विश्वसन्, निर्दोषः, श्रेष्ठान् नरान् दग्धवान्।" एवं वाराणावतवासिनः जनाः विलपन्ति, गृहम् परितः रात्रौ तिष्ठन्ति। पाण्डवाः मातृसहिताः दुःखार्ता सुरंगं निर्गत्य शीघ्रं निर्गमनं कृतवन्तः, अप्रकाशिताः। श्रान्ताः भीता च पाण्डवाः मातृसहिताः शीघ्रं गन्तुं न शेकुः। भीमसेनः, राजन्, अतिवेगः, अतिबलः, सर्वान् भ्रातृन् मातरं च उद्धृत्य गतवान्। बलवान् भीमः मातरं स्कन्धे स्थापयामास, युधिष्ठिरं अर्जुनं च पार्श्वयोः, अन्यौ भ्रातरौ हस्तयोः गृहीत्वा। वृकोदरः वक्षसा वृक्षान् विदार्य, पद्भ्यां भूमिं विदार्य, तेजस्वी वातवत् शीघ्रं गतवान्। तस्मिन् समये, विदुरः यथायोजनं, विश्वसनीयं शुद्धं मनुष्यं वनं प्रेषितवान्। स पूर्वमेव विदुरपाण्डवैः विश्वस्तः, गङ्गातीरं पारं कर्तुं, चिन्हं गृहीत्वा आगतः। स तत्र गत्वा, पाण्डवान् वनं मध्ये दृष्ट्वा, मातृसहितान् कौर्वपुत्रान् जाह्नवीतीरं निनीतवान्।