विदुरेण प्रेषितः अहम्, पाण्डवेषु प्रियं कुर्वन्, उत्तमः खानकः अस्मि। किं ते कार्यं करवानि? यद विदुरः गूढं म्लेच्छभाषया उक्तवान्, यच्च त्वया सत्यम् अनुमोदितम्, तेन कारणेन मम विश्वासः जातः। कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रौ पुरोचनः गृहद्वारे अग्निं प्रज्वालयितुं निश्चितवान्। पाण्डवाः सह मातृया दग्धव्याः—एवं दुष्टबुद्धिः धृतराष्ट्रपुत्रः निश्चितवान्। तदा सत्यधृतिः युधिष्ठिरः कुन्तीपुत्रः तं खानकं सम्बोधयन् उवाच—"स्नेहपूर्णः विदुरस्य मित्रम् त्वां जानामि। त्वं शुद्धः, विश्वसनीयः, प्रियः, भक्तिमन् च; कवेरर्थः किञ्चित् अपि न अज्ञातम्। यथा विदुरः त्वां पालयति, तथा वयं अपि तव संरक्षणे अपारं विश्वासं स्थापयामः। मम मतम्—एषः अग्न्युपायः पुरोचनस्य धृतराष्ट्रपुत्रस्य आज्ञया मम विनाशाय कृतः। स दुष्टः, धनसमेतः, सदा अस्मान् कष्टयति; स दुष्टहृदयः नित्यं अस्मान् पीडयति। अतः त्वं प्रयत्नेन अस्मान् अग्नेः उद्धारय। यदि वयं अत्र दग्धाः, तदा सुयोधनस्य अभिलाषः सिद्धः। एषः सुविन्यस्तः आयुधशालः तस्यैव दुष्टस्य; दुर्गसमीपे शरणं गत्वा स महान् उपायः कृतवान्, दुर्जयः। एषः दुष्टकृत्यम् तस्यैव; विदुरः पूर्वमेव तद् ज्ञात्वा अस्मान् सूचितवान्। क्शत्तः विदुरः एतद् आपदं पूर्वमेव अवलोक्य अस्मान् सावधानं कृतवान्; पुरोचनस्य अज्ञानं स्थापयित्वा त्वं अस्मान् उद्धारय।" तदा खानकः "एवम्" इति प्रतिज्ञाय, सावधानं कार्यं आरभ्य, महान् सुरंगं उत्खातवान्। गृहस्य मध्ये नातिविस्तीर्णं सुरंगं, द्वारयुक्तं, भूमिसमं, गुप्तं च निर्मितवान्। पुरोचनस्य भयात् तस्य द्वारं रुद्धवान्; गृहद्वारे स नित्यं स्थित्वा, मनसा अशुद्धः। तत्र सर्वे रात्रौ शस्त्रधारिणः निवसन्ति। दिवासु पाण्डवाः वनं वनं विहरन्ति, मृगयायाः निमित्तं, विश्वासिनः इव, परन्तु अविश्वासिनः, पुरोचनं मोहयन्तः। असंतुष्टाः सन्तः तुष्टाः इव आचरन्ति, परमाश्चर्ये स्थित्वा। नगरवासिनः तान् न अवलोकयन्ति, विदुरस्य मन्त्री, उत्तमः खानकः च तु जानन्ति। पाण्डवाः वर्षमेकं सुखेन निवसन्तः, विश्वासिनः इव दृश्यन्ते, तद् दृष्ट्वा पुरोचनः हर्षितः। स हर्षपूर्णेन मनसा चिन्तयामास—"पाण्डवविनाशस्य समयः आगतः इति मन्ये।" तस्य गूढं भावं ज्ञात्वा, धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः विचारयामास। तदा पुरोचनस्य हर्षे सति, धर्मज्ञः युधिष्ठिरः भीमसेनं, अर्जुनं, उभौ तौ सहोदरौ च सम्बोध्य उवाच—"एषः दुष्टः पुरोचनः अस्मान् सर्वथा अज्ञानिनः इति मन्यते; स मोहितः, क्रूरहृदयः। मम मतम्—वयं पलायने समयः आगतः।" "अयोधशालां दग्ध्वा, पुरोचनं दग्ध्वा, षट् प्राणिनः अत्र स्थापयित्वा, गुप्तं पलायामः।" ततः कुन्ती रात्रौ दानस्य निमित्तं ब्राह्मणानाम् भोजनं आयोजयत्; तत्र महिलाः आगच्छन्। ताः यथेष्टं भोजनं, पानं च कृत्वा, माधवीं नमस्कृत्य, रात्रौ स्वगृहं गताः। एकः निषादी, पुरोचनस्य नियुक्ता, सदा पृथायाः सेवा कृतवती, दुष्टहृदया, गृहान्तरे विचरन्ती। सा निषादी, पञ्च पुत्रैः सह, तस्मिन्नेव भोजने उपस्थितवती; पूर्वसंबन्धेन सा कुन्त्याः सखी, पुत्रैः सह। सा मधु, मूलानि, फलानि च आनयित्वा, भोजनाय, पुत्रैः सह, दैवेन प्रेरिता, दुष्टा सन्ती, पञ्च पुत्रैः सह, पृथायाः सखी गणिता। मद्यं पीत्वा, मत्ताः सा च पुत्राः च, मदेन अभिभूताः, तस्मिन्गृहं स्थिताः। सा सुप्ता, अचेतनवत् मृतवत्। तदा रात्रौ तीव्रः वातः वात्यन्, सर्वे सुप्ताः सन्तः। भीमः तत्र यत्र पुरोचनः शय्यायाम् स्थितः, अग्निं प्रज्वलितवान्; ततः पाण्डवः गृहद्वारं दग्धवान्। सर्वत्र, पृष्ठतः च, भीमसेनः बुद्धिमान् गृहं दग्धवान्, पूर्वमेव गृहं परीक्षित्वा। स कुन्तीम् पाण्डवैः सह सुरंगं प्रवेशयामास; ततः शीघ्रं भीमः सर्वत्र अग्निं प्रज्वलितवान्। गृहात् धनानि गृहीत्वा सुरंगद्वारा निर्गतः; पाण्डवाः गृहं समग्रं दग्धं ज्ञात्वा, शीघ्रं गुप्तमार्गं मातृया सह प्रविशन्ति; तदा अग्नेः महान् तापः, भीषणः शब्दः उत्पन्नः। तस्मिन्क्षणे नगरवासिनः महद् दाहं, शब्दं च दृष्ट्वा, गृहं दग्धं दृष्ट्वा, शोकपूर्णाः, उवाचुः—"दुष्टस्य दुर्योधनस्य आज्ञया, धर्महीनस्य, एषः गृहः तेषां विनाशाय निर्मितः, अधुनाऽपि दग्धः।" "हाय, धृतराष्ट्रस्य निर्णयः लज्जास्पदः, धर्मात् दूरः; स पाण्डुपुत्राणां शुद्धानां शत्रुवत् दाहं कृतवान्।" एवं पाण्डवाः विदुरस्य मित्रस्य साहाय्येन, सुरंगमार्गेण, मातृया सह, दुष्टस्य पुरोचनस्य विनाशं कृत्वा, अग्न्युपायात् उद्धृताः।