सन्ततं धर्मनिष्ठं कथाम् इमां यथावर्णितं शृणु। पाण्डवाः स्वस्मिन गृहे आग्नेयकूटे प्रविष्टे चिन्तायाम् स्थिताः। तत्र युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह विचारयन् उक्तवान् — यदि त्वं मन्यसे यथार्थं गृहम् इदम् दाहाय कल्पितम्, तर्हि यत्र पूर्वं वासः कृतः तत्र गच्छाम। परं मम मतम् नास्ति यथाऽस्माभिः स्वयम् दर्शयित्वा पृथग् गन्तव्यम्; यद्यपि शुभम् वा अशुभम् वा आगच्छेत्, तैः सहैव वसामः। अद्य आरभ्य यदि वयं गच्छेम, धृतराष्ट्रपुत्राः भयभीताः राज्ये दृढं प्रतिष्ठां प्राप्स्यन्ति, नरश्रेष्ठ। ततः राज्यं तेषां भविष्यति, जनाः अपि तेषां; अतः वयं समाहितपादाः सहैव स्थातव्यम्। यदा कालः आगच्छेत्, शत्रोः राज्यं गृह्य, वयं पितृधनं सुखं च भुञ्जेम। किं धृतराष्ट्रस्य वचः श्रोतव्यम्? किं ते, राजन्, दुर्बलता अस्ति यत् अन्यथा गन्तुं चिन्तयसि, तैः विहाय? आपद्गते विदुरः पाण्डवान् रक्षति, बुद्धिमान्; भीष्मः तु नित्यं निष्पक्षः, राज्यस्य सुखं वर्जयति। बह्लिकमुख्याः वृद्धाः अपि निष्पक्षाः; द्रोणः तु अस्माकं, अर्जुनस्नेहेन बद्धः। अतः, राजन्, वयं सहैव स्थातव्यम्, न गन्तव्यम्; अन्यथा किं ते अस्माकं कर्तुं शक्यन्ति, शक्तिहीनाः? एते क्षुद्राः, कपटिनः, दुष्टाः नरश्रेष्ठ, किं न कुर्युः जागराणे? किमर्थं मम विषं न दत्तम्? किमर्थं अहं न विषसर्पैः, अनन्तैः, सुप्तेऽपि न दष्टः? किमर्थं अहं न गङ्गायां, शूलसमूहे, तैः दुष्टसर्पैः, विषाग्निसमं विषं दत्त्वा, न क्षिप्तः? किमर्थं तदा न मृतः, राजन्? तासु घोरासु आपदः, पापैः कृतासु, जगदधारकः देवः अस्मान् रक्षयामास। सः, चराचरस्वरूपः, अद्य क्व गतः, राजश्रेष्ठ? यावत् शक्नुमः, यत्नेन तावत् सहिष्यामः। यदा न शक्नुमः, तदा हितं चिन्तयेम। किं बलप्रयोगेन संघर्षं कृत्वा, किम् इह द्रष्टव्यम्? साम्ना, दानैः, भेदेन अपि, राज्यार्धलाभाय प्रयत्नं कुर्यामः; ततो बलं योजनीयम्। अतः, वयं सहैव स्थातव्यम्, दुःखं हृदि धृत्वा; दर्शयित्वा, भयात् पृथग् न गन्तव्यम्। अत्र, अहं अनुमन्ये यथाऽस्माभिः तेषां विचित्रेच्छया वासः कर्तव्यः; जाग्रतः, निश्चितमार्गं अन्वेष्य। यदि पुरोचनः अस्माकं योजनां ज्ञास्यति, ततः शीघ्रं दाहं कुर्यात्। एषः पुरोचनः न दोषं, न अधर्मं बिभेत्; मूर्खः सः, सुयोधनस्य आज्ञया वर्तते। यदि वयं दग्धाः स्याम, भीष्मः किमर्थं अस्माभिः कुप्येत्? किमर्थं सः कौरवान् उद्बोधयेत्? यदि वयं दग्धाः, भीष्मः वृद्धः, अन्ये च कौरवश्रेष्ठाः धर्मकारणात् कुप्येयुः। यदि वयं दग्धाः, वंशरक्षकाः धर्मज्ञाः, अन्ये च कौरवश्रेष्ठाः न्यायेन कुप्येयुः। यदि तु भयात् दाहस्य वयं पलायेम, सुयोधनः राज्यलोभेन अस्मान् भग्नान् हन्यात्। स्थितः स्थितान् नाशयेत्; सहायैः असहायान्; महद्व्ययेन दुर्बलान् निश्चितं विनाशयेत्। अतः, वीर, अत्रैव स्थातव्यम्; पुरोचनं सुयोधनं च दुष्टौ मोहित्वा, कालानुसारं गुप्तं वर्तितव्यम्। वयं मृगयायाम् अभ्यस्ताः, भूमौ विचरामः; एवं मार्गाः पलायनाय ज्ञायन्ते। अद्यैव गुप्तं भूमिगर्तं निर्मीयाम; तत्र गुप्ततः निष्क्रान्ताः, अग्निः न दहिष्यति। यत्नेन कार्यं यत् पलायमानाः, न पुरोचनः, न नगरजनः अस्मान् ज्ञास्यन्ति। एवं, एकान्ते विदुरमित्रः, निष्णातः खानिजः, पाण्डवान् प्रति उक्तवान् — विदुरेण प्रेषितोऽस्मि; निष्णातः खानिजः; पाण्डवानां प्रियं कर्तव्यं; किं कर्तव्यम्? यद् विदुरः गुप्तं म्लेच्छभाषया उक्तवान्, यद् त्वया सत्यम् अनुमतम् — तेन मम विश्वासः। चतुर्दशी रात्रौ, कृष्णपक्षे, पुरोचनः गृहद्वारे अग्निं ज्वालयिष्यति। पाण्डवाः मातृसहिताः दग्धव्याः — इति दुष्टबुद्धिः धृतराष्ट्रपुत्रस्य निश्चितम्। सत्यधृतिः, कुन्तीपुत्रः युधिष्ठिरः, तं सम्बोध्य उवाच — सौम्य, विदुरमित्रं त्वां जानामि। त्वं शुद्धः, विश्वसनीयः, प्रियः, नित्यं भक्तिमान्; काव्यस्य अर्थः कश्चन न अज्ञातः तव। यथा सः तव, तथा वयं; न भेदः; यथा सः तव तत्त्वतः, तथा अस्मान् कविः रक्षति। मम विश्वासः — इयं अग्निकूटः मम पुरोचनेन, धृतराष्ट्रपुत्रस्य आज्ञया, स्थापितः। सः दुष्टः, धनैः, सहायैः, नित्यं अस्मान् क्लेशयति; सः पापात्मा सततं पीडयति। अतः, यत्नेन अस्मान् अग्नेः रक्षितव्यम्; यदि अत्र दग्धाः स्याम, सुयोधनः कामं प्राप्स्यति। एवं पाण्डवाः, विदुरमित्रस्य साहाय्येन, गुप्तमार्गं भूमिगर्तं च निर्माय, पुरोचनस्य दाहकूटात् आत्मानं रक्षितुम् उद्युक्ताः अभवन्।