महाभारतेषु, युधिष्ठिरस्य धर्मपुत्रस्य युद्धे बाब्रुवाहनस्य सह प्रतिकूलतां दृष्ट्वा, सुदर्शनस्य कथा, वैष्णवकथा, धर्मस्य विषयः, तथा अश्वमेधयज्ञे नकुलस्य वार्ताः च प्रकटिताः। एषा अद्भुताश्वमेधिका पुस्तकं, यत्र शतत्रयं अध्यायाः सन्ति, तत्र त्रीणि सहस्राणि श्लोकाः च, एतेषां सह शतानि च, विख्यातानां सत्यदर्शिनां गण्यन्ते। ततः पञ्चदशं पुस्तकं, यत् आश्रमवासीका नाम्ना प्रसिद्धं, तत्र राजा धृतराष्ट्रः, राज्यत्यागं कृत्वा, गांधारीं सह आश्रमं गत्वा गच्छति। धृतराष्ट्रः च विदुरः च आश्रमं गत्वा, तान दृष्ट्वा, धर्मपत्नी प्रिता अपि तस्मिन् समये अनुसरति। तत्र सा, स्वसुतस्य राज्यत्यागं कृत्वा, वृद्धानां सेवा समर्पिता, स्वसुतानां, पौत्राणां च, अन्येषां च राजानां मरणं दृष्ट्वा। सा दयितानां वीराणां, यः अन्यं लोकं गताः, कृष्णस्मृत्या पुनः प्रकटितानां अद्भुतं दृष्ट्वा, दुःखं त्यक्त्वा, स्वपत्न्याः सह, परमसिद्धिं प्राप्यते; विदुरः च धर्मे आधारं कृत्वा, भाग्यं प्राप्यते। संजयः, बुद्धिमान्, स्वमन्त्रिणः सह, तथा आत्मनियन्ता गावल्गणः, नारदं दृष्ट्वा यत्र युधिष्ठिरः धर्मस्य धारकः उपविष्टः आसीत्। नारदात् सः वृष्णीनां महापातकं श्रुत्वा, एषः अद्भुतः महाकृत्यः "आश्रमवासीका" इत्युच्यते। एषः खण्डः चतुर्दश अध्यायाः, सह एकसहस्त्रपञ्चशत श्लोकाः युक्तः। तत्र, सत्यदर्शिनां गण्यन्ते, षट् श्लोकाः अपि गण्यन्ते; ततः शृणु, भयानकं मौसला पर्वम्। तत्र, तस्य शेरशृङ्गाणां पुराणं, युद्धे प्रहारैः आघातिताः, ब्रह्मदण्डेन च चूर्णिताः, लवणसागरे समीपे पतिताः। पानमत्ताः, भाग्येन प्रेरिताः, एकदृशं बाणैः परस्परं प्रहारं कुर्वन्ति। तत्र, सर्वं नाशयित्वा, रामः च केशवः च महाकालस्य समयं न अतिक्रान्ताः। तत्र, अर्जुनः, वृष्णीना विना द्वारका गत्वा, विपत्तिं दृष्ट्वा, गहनदुःखं प्राप्यते, हे पुरुषसिंह। सः शौरिः नाम मातृकुलस्य अंतिमसंस्कारं कृत्वा, सभा मध्ये यदुheroणां महापातकं दृष्ट्वा। सः वासुदेवस्य च महानात्मनः रामस्य च शरीराणां दाहकर्मं आयोजयति, विशेषतः वृष्णीनां प्रमुखानां प्रति। अर्जुनः वृद्धानां, युवानां च, द्वारका जनानां सह, तस्मिन् दुःखसमये, गाण्डीव धनुषस्य पराजयं दृष्ट्वा। सः सर्वेषां दिव्यास्त्राणां हानिं, वृष्णीणां स्त्रीणां विनाशं, च सर्वशक्तीनां क्षयम् दृष्ट्वा, निराशः जातः; व्यासस्य वचनैः प्रेरितः, युधिष्ठिरं समीपं गत्वा, त्यागं स्वीकृतवान्। एवं मौसला पर्वम्, षोडशं पुस्तकं, प्रकटितं; अष्ट अङ्काः च तत्र सन्ति, त्रिशत श्लोकाः च। सत्यदर्शिनां गण्यन्ते, विंशतिः श्लोकाः अपि गण्यन्ते; ततः महाप्रस्थानिकं, सप्तदशं पुस्तकं, स्मृतम्। तत्र, पाण्डवाः, सर्वश्रेष्ठाः, द्रौपदीं सह, राज्यं त्यक्त्वा, महायात्रां गत्वा। तत्र, लौहित्यस्य मुखे समुद्रं गत्वा, अग्निं दृष्ट्वा; अर्जुनः अग्निना प्रेरितः, तस्मिन् महात्मन्, दिव्यं, सर्वोच्चं धनुषं, गाण्डीवं समर्पयति; यत्र युधिष्ठिरः स्वभ्रातृणां च द्रौपदीं च पतितानां दृष्ट्वा। दृष्ट्वा च त्यक्त्वा, न कस्यापि प्रति पश्यन्, यः सप्तदशं पुस्तकं, महाप्रस्थानिकं इति ज्ञातं। यत्र त्रयः अध्यायाः, त्रिशत श्लोकाः च, सह विंशतिः श्लोकाः गण्यन्ते। ततः स्वर्गपर्वं ज्ञातव्यम्, यः दिव्यं च मानवातीतं; यत्र धर्मराजः स्वर्गीय रथं प्राप्य, स्वर्गं गत्वा। चढ्नं, सर्वज्ञः, दयायुक्तः, श्वानं विना, धर्मराजस्य स्थिरतां ज्ञात्वा, एवमुत्तिष्ठति। तत्र, स्वर्गं त्यक्त्वा, धर्मे संयोगं प्राप्य, स्वर्गं गत्वा; तथा महतीं तीव्रं तापं दृष्ट्वा। तत्र, दिव्यदूतस्य युक्त्या, नरकं दर्शितं; तथा धर्मात्मा स्वभ्रातृणां करुणानां शृणोति। तस्मिन् स्थले, यत्र ताः आज्ञायाम् स्थिताः, पाण्डवः धर्मेण च देवेश्वरस्य दृष्ट्या प्रदर्शितः। स्वर्गीय गङ्गायां स्नानं कृत्वा, मानवशरीरं त्यक्त्वा, धर्मराजः स्वकर्मेण स्वर्गं प्राप्यते। सर्वैः सम्मानितः, इन्द्रेन च देवगणैः सह, हर्षं प्राप्यते; एषः व्यासेन ज्ञापितः अष्टादशं पुस्तकं। पञ्च अध्यायाः एषां पुस्तकं, महानात्मना गण्यन्ते; च द्विशत श्लोकाः, तपस्विना यथावत् गण्यन्ते। नव अन्याः श्लोकाः अपि सर्वज्ञेन गण्यन्ते; एषां अष्टादश पुस्तकानां गण्यन्ते, अनवशेषेण। अन्ते, युधिष्ठिरः, यः सर्वं युद्धं अठारदिवसानां, अष्टादश सेनाः संकलिताः, युद्धाय इच्छन्ति। एषः महायुद्धः, महाभारतस्य कथेः महत्त्वं दर्शयति।