नृपते, शृणु विस्तारतः मम वचः—लाक्षागृहदाहस्य कथां पाण्डवानां च तत्रात्सरणं कथयामि। तदा दुर्योधनः राजा पितरं धृतराष्ट्रं वाक्यमुवाच—“नः पाण्डवेभ्यः कापि भीर् मा भवतु; त्वं कौशलयुक्तया कञ्चन विधिना तान् वाराणवतपुरात् निर्वासय।” धृतराष्ट्रः पुत्रस्य वाक्यं श्रुत्वा क्षणमिव चिन्तयित्वा दुर्योधनं प्राह। “पाण्डुः सदा धर्मनिष्ठः सन् धर्मपथे सम्यक् प्रवृत्तः; सः सर्वेषु बन्धुषु, विशेषतः मयि, सदा परायणः। सः किंचिदपि कार्यं, यथा भोजनं, मम अननुज्ञात्य न कदापि अकरोत्; सत्यप्रतिज्ञः सः सदा राज्यवृत्तान्तं मम निवेदयामास। तस्य पुत्रः अपि पाण्डुवत् धर्मनिष्ठः, गुणसम्पन्नः, लोके विख्यातः, कुरुषु चातिरमणीयः। कथं तं वयं बलात् पितृपैतामहम् राज्यात् निष्कासयेम, विशेषतः सशक्तिसम्बन्धिनं तं? पाण्डुना मन्त्रिणः पालिताः, सेना च सदा तेन रक्षिता; तेषां पुत्राः पौत्राश्च अपि विशेषतः पाण्डुना पालयिताः। नगरवासिनः जनपदवासिनश्च पूर्वं पाण्डुना सत्कृताः; ते कथं न युधिष्ठिरस्य कृते अस्मान् समेत्य सह बन्धुभिः न हन्युः? एष दोषः मया एव दृष्टः, हे प्रिय, यः सर्वे जनाः धनसम्पदया पूजिताः तस्मिन्नेव प्रवृत्ताः। ते नूनं तस्यैव पक्षे स्थास्यन्ति, विशेषतः प्रमुखाः; धनाढ्यसमूहः मन्त्रिभिः सहितः तस्मिन्स्थितः, हे नृप। तस्मात् त्वं शीघ्रमेव पाण्डवान् सौम्यया विध्या वाराणवतं प्रेषय। यदा राज्ये दृढं स्थैर्यं मयि स्यात्, तदा कुन्तीपुत्राः पुनः प्रत्यागमिष्यन्ति, हे भारत। दुर्योधन, एषा अपि मे बुद्धिरुपजायते; परन्तु पापकर्मणः हेतोः नाहं तद् प्रकाशयामि। भीष्मो न अनुमन्यते, न द्रोणः, न विदुरः, न कृपः अपि; पाण्डवानां निर्गमनं कदापि तैः न स्वीकृतं स्यात्। वयम् अपि ते च कुरुषु समाः; एते महात्मानः धर्मनिष्ठा अन्यायं न काङ्क्षेयुः। वयं कुरवः, ते अपि कुरवः, एते च महात्मानः; कथं नाशं न गच्छेम यदि एवं कुर्मः, हे प्रिय? भीष्मः सदा तटस्थः, द्रोणपुत्रः मम पक्षे स्थितः; द्रोणः तु यत्र पुत्रः तत्रैव स्थास्यति—नात्र संशयः। कृपः शारद्वतसुतः यत्र एते तत्र गच्छेत्; द्रोणः च कदापि स्वभ्रातृपुत्रं न परित्यजेत्। विदुरः अपि स्वार्थेन अस्मासु बद्धः, परैः रहसि निगृह्यते; सः एकः पाण्डवानां कृते अस्मान् न बाधितुं समर्थः। अतः सम्पूर्णविश्वासेन पाण्डुपुत्रान् मातरं च निर्वासय; ते अद्यैव वाराणवतं यान्तु, यथास्तव इच्छा, हे कुरु। एवं कृत्वा तं भीषणं दुःखाग्निं, हृदि शल्यवत् स्थितं, विनाशय, यः ते सन्तापो जागरूकः जातः। वैशम्पायन उवाच—ततः दुर्योधनः भ्रातृभिः सहितः शनैः शनैः सर्वान् जनान् दानमान्यादिभिः स्वपक्षे कृतवान्, युयुत्सुं च पाण्डुपुत्रेभ्यः पृथक् कृतवान्। ततः कौशलिनः मन्त्रिणः धृतराष्ट्रस्य आज्ञया वाराणवतस्य शोभां स्तोतुं आरब्धवन्तः। “एषा सभा पृथिव्यां विशालाऽतीव रम्या, मृगपतिसद्मनि वाराणवत्यां संगृहीता,” इति वदन्तः, धृतराष्ट्रस्य वाक्यानि पुनः पुनः उच्चारयन्तः, वाराणवतं पुण्यं मनोहरं रत्नसम्पन्नं च वर्णयन्तः आसन्। एवं तेषां वाराणवतस्य शोभां कथयतां, राज्ञः चित्ते तत्र पाण्डुपुत्रप्रेषणस्य भावना जाताऽभवत्। तेषां जिज्ञासां दृष्ट्वा, अम्बिकासुतः राजा पाण्डवान् आहूय एवं वचनम् अब्रवीत्—“युष्माभिः अत्र सर्वशास्त्राणि सम्यगधीतानि, द्रोणात् शारद्वतपुत्रात् चास्त्रविद्या अपि शिक्षिता। सर्वे धर्माः साधिता, सर्वविद्याः अधीताः; अतः अहं सदा सर्वथा भवतां रक्षां, आचरणं, राज्यस्य च नित्यं श्रेयः चिन्तयामि। जनाः पुनः पुनः मम कथयन्ति—वाराणवतं पृथिव्यां रम्यतमं स्थानम् अस्ति। अतः यदि इच्छथ, तर्हि स्वजनैः बान्धवैः सह वाराणवतस्य उत्सवे गच्छत, तत्र देववत् रमध्वम्। यथेष्टं रत्नानि विप्रेभ्यः गायकभ्यश्च दत्तध्वम्, यथा दिवौकसो ददति। किञ्चित्कालं तत्र सुखेन स्थित्वा, आनन्दं अनुभूय, हर्षेण हास्तिनपुरं प्रत्यागमिष्यथ। तत्र स्वरक्षायां प्रवृत्ताः भवत, हे रिपुसूदनाः, तत्र किञ्चिदपि दोषं न प्राप्स्यथ।” धृतराष्ट्रस्य मन्तव्यम् अवगम्य, स्वस्य चाशक्तिं विचिन्त्य, युधिष्ठिरः तम् उवाच—“यथास्तु।” ततः सः भीष्मं शान्तनवम्, प्राज्ञं विदुरं, द्रोणं, बह्लिकं, सोमदत्तं च कौरेयश्रेष्ठान् अभ्यगच्छत्। सः कृपं, भार्गवं, भूरिश्रवसम्, अन्यांश्च मन्त्रिणः, तपस्विनः ब्राह्मणांश्च पूजयामास। कुलपुरोहितान्, पौत्रांश्च, श्रीगान्धारीं च सस्मर; सर्वमातॄणां पादौ स्पृष्ट्वा, विदुरपत्नीश्च, शोकार्तः युधिष्ठिरः शनैः वाक्यमिदम् उवाच।