विदुरस्य वचः अनुयायिनः पाण्डवाः तदा तेन कृतदत्तं धनं गृहीत्वा नौकां समारुह्य निर्भयम् अरण्यं प्रविशन्ति स्म। तत्र तु तस्मिन्नेव गृहे निषादस्त्री स्वैः पञ्च पुत्रैः सह, यदर्थं तत्र आगता, तेषां निर्दोषत्वेऽपि दग्धा। तत्रैव च दुष्टात्मा पुरोचनः, पतिततमः, दग्धः; एवं दुरात्मनां धार्तराष्ट्राणां सह अनुयायिभिः मोहः जातः। न च तद् जनाः अवेदयन्—महात्मानः कौन्तेयाः सह जनन्या विदुरस्य मन्त्रेण निर्भयाः विमुक्ताः। ततः वाराणावतस्य नगरे जनाः लाक्षागृहं दग्धं दृष्ट्वा शोकसन्तप्ताः अभवन्। तेषां कश्चन नरः राज्ञे तद्वृत्तान्तं ज्ञापयामास; पाण्डवाः दग्धा इति मन्यन्तः तेषां महदिष्टं सम्पन्नम् अभवत्। ‘सन्तुष्टो भव, कौरव, पुत्रैः सह राज्यं भोक्ष्य,’ इति श्रुत्वा धृतराष्ट्रः पुत्रसहितः शोचति स्म। पाण्डवानां च तत्रैव सपरिवारैः सह दाहकर्म चकार; सारथिः भीष्मश्च कुरुश्रेष्ठः तद्वत्। पुनः, द्विजश्रेष्ठ, अहं लाक्षागृहदाहस्य पाण्डवानां च मोक्षणस्य विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि। एषा क्रूररूपा कारुण्यफलिता या घटना, यथावत् मे कथय—मम महती जिज्ञासा। तस्मात्, राजन्, विस्तरेण शृणु यथा वक्ष्यामि—लाक्षागृहदाहं पाण्डवानां च मोक्षणम्। तदा दुर्योधनः राजा धृतराष्ट्रं प्रति इदम् उवाच—‘पाण्डवात् नो भयम् अस्तु; तान् त्वं कौशलयुक्त्या वाराणावतनगरात् निष्कासय।’ धृतराष्ट्रः पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा क्षणं चिन्तयित्वा दुर्योधनं प्रत्युवाच—‘पाण्डुः सदा धर्मनिष्ठः, धर्मपथे प्रवृत्तः, सदा मयि च बन्धुषु च तादृशः आसीत्। सः माम् अपि, अन्यांश्च, किञ्चिदपि कार्यम्, भोजनादिकम् अपि, न अन्वाज्ञाय आचरति स्म; सदा व्रतानुष्ठानपरः, राज्यस्य सर्वं मम निवेदयति स्म। तस्य पुत्रः अपि पाण्डुवत् धर्मनिष्ठः, गुणवान्, जनसमाजे प्रसिद्धः, कुरुषु च अतीव मान्यः। कथं वयं तं बलात् पितृपैतामहम् राज्यं निष्कासयेम, विशेषतः यस्य शक्तिमन्तः सखा? पाण्डुना मन्त्रिणः पालिताः, सेना च सदा तेन रक्षिता; तेषां पुत्राः पौत्राश्च अपि तेन पालिताः। नगरनिवासिनः, पुरजनाः, पूर्वं पाण्डुना सम्मानिताः; युधिष्ठिरस्य कृते ते नः सह बन्धुभिः वधिष्यन्ति किम्? अतः एष दोषः मय्येव दृश्यते; सर्वे जनाः धनसम्मानिताः तस्मिन् एकचित्ताः। नूनं ते तस्य पक्षिणः भविष्यन्ति, विशेषतः प्रधानाः; धनाढ्यसमूहः मन्त्रिभिः सह तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितः, राजन्। तस्मात् त्वं सौम्यया विधिना शीघ्रं पाण्डवान् वाराणावतं प्रेषय। यदा राज्यं मयि दृढं भविष्यति, तदा कुन्ती पुत्रैः सह प्रत्यागमिष्यति, भारत। दुर्योधन, एषा अपि मम हृदि वर्तते; किन्तु दुष्टभावात् न अहम् एतत् प्रकाशयामि। भीष्मः, द्रोणः, विदुरः, कृपः, एते न कदापि पाण्डवानां प्रेषणं अनुमन्यन्ते। वयं च ते च, पुत्र, कुरुषु समाः; एते धर्माचारिणः अन्यायं न इच्छेयुः। वयं च कुरवः, ते अपि महात्मानः कुरवः; कथं वयं लोके न विनश्येम यदि एवं कुर्याम? भीष्मः सदा तु उदासीनः, अश्वत्थामा मम पक्षे; द्रोणः तु यत्र पुत्रः तत्र एव, एष न संशयः। कृपः शारद्वतीयः यत्र एतौ तत्र गच्छेत्; द्रोणः च कदापि स्वस्रीयं न परित्यजेत्। विदुरः स्वार्थेन बद्धः, परैः गुह्येन नीयते; सः एकः एव न शक्तः पाण्डवानाम् अर्थे अस्मान् जयेत्। आत्मविश्वासेन, पाण्डुपुत्रान् सह मातृका निर्गमय; अद्यैव वाराणावतं गच्छन्तु, यथाऽभिलषसि कुरोत्तम। एतेन कर्मणा तव हृदये उत्पन्नं तीव्रं दुःखानलम्, शोकदाहं, मूलशल्यवत्, विनाशय।’ वैशम्पायन उवाच—ततः दुर्योधनः भ्रातृभिः सह क्रमशः सर्वान् जनान् धनसम्मानाभ्यां वशीकृत्य, युयुत्सुं स्वं भ्रातरं पाण्डुपुत्रेभ्यः पृथक् चकार। ततः कश्चन कुशलमन्त्रिणः धृतराष्ट्रस्य आज्ञया वाराणावतस्य शोभां स्तोतुं प्रारभन्त। ‘इयं सभा पृथिव्यां विस्तीर्णा रम्या च, पशुपतेः नगरे वाराणावत्यां संहिता।’ एवमुक्त्वा, धृतराष्ट्रस्य वचनं पुनः पुनः वदन्तः, वाराणावतं पुण्यं रमणीयं सर्वरत्नसमृद्धं वर्णयन्ति स्म। एवं तेषां वाराणावतीं शोभयन्तां कथयतां, तत्र राज्ञः मनसि पाण्डुपुत्रप्रेषणस्य विचारः उत्पन्नः। तेषां जिज्ञासा वर्धमानां दृष्ट्वा, अम्बिकासुतः पाण्डवान् आहूय इदं वचनम् उवाच—‘युष्माभिः अत्र सर्वशास्त्राणि सम्यक् अधीतानि, द्रोणात् शारद्वतपुत्राच्च शस्त्रविद्या च शिक्षिता।’ इति, पाण्डवानां लाक्षागृहदाहः, तेषां विदुरस्य उपायेन मोक्षः, नगरजनानां शोकः, धृतराष्ट्रदुर्योधनयोः मन्त्रणां च, तथा वाराणावतप्रेषणस्य उपायः, सर्वं यथावत् प्रवृत्तम्।