राज्ञः समीपे तु ये नीति-कुशलाः, धर्मशास्त्र-विशारदाः, इतिहास-निष्ठाश्च भवन्ति, तैः सह मन्त्रस्य निरवद्यं रक्षणं कर्तव्यम्; पश्चात् स्वयमेव निर्णयं कर्तुं युक्तम्। तस्मात्, वीरैः धर्मार्थयोः श्रुत्वा, स्वचिन्तनं कृत्वा, अथवा विद्वद्ब्राह्मणेन सह, विषयस्य निश्चयं सम्यक् विवेकपूर्वकं कर्तव्यम्। तृतीयेन वा अन्येन च सह निर्णयं कर्तुं न युक्तम्; षड्भिः कर्णैः रहस्यस्य भङ्गः भवति, इत्येतत् नीति-शास्त्रेषु प्रतिपाद्यते। रहस्यस्य भेदनं हि, हस्तगतं धनमपि नाशयति। स्वमतं परमतं च पुनः पुनः विचिन्त्य, धर्म्याणि च वाक्यानि गृह्णीयात्; पण्डिताः कदापि तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति। गूढं रहस्यं अज्ञात्वा, कठोरं कर्म न कृत्वा, मत्स्यवद् आकस्मात् आघातं न दत्त्वा, महद् धनं न लभ्यते। शत्रोः बलं यदि कृशं, रोगग्रस्तं, सीदत्, जलहीनं, श्रान्तं, अतिस्थूलं, प्रमत्तं वा भवेत्, तदा तं हन्तव्यम्। लाभार्थी जनः सिद्धार्थं न समीपगच्छति; कृतकृत्येन सह सम्बन्धो नास्ति। अतः सर्वाणि कार्याणि पूर्णतया साधनीयानि, किञ्चिदपि न अनुष्ठेयम् अवशेषयेत्। मित्रे शत्रौ च, द्वेषरहितः प्रयत्नः कर्तव्यः; श्रीकामः उत्साहयुक्तः च कर्मणि प्रवर्तेत। मित्रेभ्यः शत्रुभ्यश्च कर्तव्यं न प्रकाशयेत्; आरब्धं वा पूर्णं वा एव केवलं तैः ज्ञेयम्। आपद् आगता न यावत्, तावत् भीतवत् आचरन् स्थितः स्यात्; आपदं दृष्ट्वा निर्भयवत् प्रहारं कुर्यात्। दैवोपहतं शत्रुं यो पालयति, स मृत्युमेव आलिङ्गति, यथा गर्भिणी खच्चरी स्वयमेव नाशं प्राप्नोति। आगामी कार्यं च, कर्तव्यं च, पूर्वमेव विज्ञेयम्; अविवेकेन किञ्चित् कार्यं न विसृजेत्। श्रीकामेन उत्साहः अपि प्रयुज्यः, देशकालौ, दैवम्, धर्मार्थकामान् च विचिन्त्य; तत्रापि देशकालौ सिद्धेः मूलम् इति विद्यात्। उपेक्षितः शत्रुः, यद्यपि दुर्बलः, ताडितः ताळवृक्षवत् मूलं गृह्णाति; वने अग्निवत् शीघ्रं महत्तरः भवति। स्फुलिङ्गवत् उत्तिष्ठन् नरः, क्षुद्रः अपि, वृद्धिं प्राप्य, महदपि सञ्चयं दहति। आदौ प्रियं वचनं ब्रूयात्—‘दास्यामि’ इति—even if it is empty. आशां कालपर्यन्तं स्थापयेत्, विघ्नैः विलम्बं कुर्यात्; विघ्नं कारणं वा कारणं विघ्नं वा दर्शयेत्। कर्तव्येषु तीक्ष्णः समययुक्तः च शत्रूणां प्राणान् गृह्णीयात्, गूढः, बलं हरन्, रिपून् छिन्द्यात्। यथा त्वं पाण्डवैः अन्यैश्च सम्यक् आचरः, कुरुवृषभ, एवं सर्वेषु कार्येषु आचर, यथा त्वं न निमज्जसि। सर्वगुणसम्पन्नः एव श्रेष्ठः इति निश्चितम्; अतः राजन्, आत्मानं पाण्डुपुत्रेभ्यः रक्ष। पाण्डुपुत्राः, राजन्, तव बलवन्तः प्रतिद्वन्द्विनः; तव नीतिः तथा भवेत् यथा पश्चात्तापः न स्यात्। एवं उक्त्वा कणिकः स्वगृहं जगाम; धृतराष्ट्रः तु दुःखेन पीडितः अभवत्। कणिकस्य सम्पूर्णं मन्त्रं श्रुत्वा, भरतर्षभ, दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्च, दुष्शासनं चतुर्थं कृत्वा, एकत्र मन्त्रयामासुः। धृतराष्ट्रस्य अनुमतिं प्राप्य, कुन्त्या पाण्डुपुत्राणां दाहसम्बन्धि युक्तिं चक्रुः। विदुरः तु, यथार्थबुद्धिः, तेषां चेष्टया दुष्टबुद्धीनां तद् उपक्रमं अवगच्छत्। स तु, ज्ञात्वा यद् अवश्यं ज्ञेयम्, पाण्डवानां हिते यतमानः, पाण्डुपुत्रैः सह पलायनं निश्चितवान्। स तदा नौकां सज्जां कृतवान्, यन्त्रयुक्तां, पताकिनीं, वातसहां; तां कुन्त्यै प्रोवाच—‘अयं धृतराष्ट्रः, अस्मिन्सन्ताने जातः, वंशकीर्तिनाशकः अभवत्; स धर्मं परित्यज्य, मोहितचित्तः, नित्यधर्मं त्यजति। एषा नौका, जलमार्गे योग्याः, तरङ्गवातसहिष्णुः, त्वां पुत्रैः सह मृत्युपाशात् मोचयिष्यति।’ एतद् श्रुत्वा, ख्यात्या युक्ता, शोकसंतप्ता कुन्ती, पुत्रैः सह, तां नौकां आरुह्य, गङ्गायाः प्रवृत्तिं कृतवत्याः। विदुरवचनानुसारं पाण्डवाः नौकां सन्दधुः, दत्तं धनं गृह्य, निरापदः वनं प्रविशन्ति स्म। तत्र तस्मिन्नेव गृहे, निषादस्त्री पञ्च पुत्रैः सह, कारणवशात् आगता, अग्निना दग्धा, दोषरहिताः सन्तः। तत्रैव, दुष्टः पुरोचनः, जातिसंकरः, दग्धः; दुष्टचित्ताः धृतराष्ट्रपक्षीयाः च स्वजनैः सह छद्मना मोहिताः। प्रजाः अजानन्त्यः, महात्मनः कौन्तेयाः, मातृसहिताः, विदुरस्य मन्त्रेण रक्षिताः, निरापदः अभवन्। तदा वाराणावतपुरे जनाः, लाक्षागृहं दग्धं दृष्ट्वा, शोकसंतप्ताः अभवन्। ते तद् वृत्तान्तं विज्ञापयितुं राज्ञे प्रेषयामासुः; पाण्डवानां दग्धत्वे महती तृप्तिः अभवत्। ‘तुष्टो भव, कौरेव, राज्यं पुत्रैः सह भुङ्क्ष्व’ इति वाक्यं श्रुत्वा, धृतराष्ट्रः पुत्रसहितः शुचां प्राप। स पाण्डवानां दाहसम्बन्धि कर्म, बान्धवैः सह, सारथिना च, भीष्मेण च कृतवान्। पुनः द्विजोत्तम, अहं विस्तरेण लाक्षागृहदाहं पाण्डवानां च पलायनं श्रोतुम् इच्छामि। एतत् क्रूरं कृतं कर्म, परं दयालुं परिणामेन, यथावत् मे कथय; मम महती उत्सुकता अस्ति।