धर्ममार्गानुग्रहणेन क्लेशः जायते, स च द्वाभ्यामुपायाभ्यां निरुध्यते—लोभिनां धनार्जनाय, रागिणां च कामलाभाय। यस्य मनः गर्वरहितं, यः यथोचितं आचरति, सौम्यः निरसूयकः, विचारशीलः शुद्धहृदयश्च, सः द्विजातिभिः सह समं मन्त्रयेत्। यो यथाशक्ति स्निग्धं वा तीक्ष्णं वा कर्म कुर्वन् क्लिश्यमानं आत्मानं उद्धरेत्, धर्मं चाचरेत्। संशयवृक्षं यो न आरोहति, सः शुभानि न पश्यति; आरोह्य तु जीवन् शुभानि पश्यति। यस्य बुद्धिः पराभूता, सः गतानां कथया प्रशम्यते; मूर्खः आगतानां कथया; प्राज्ञः वर्तमानस्यैव। यो शत्रुणा संधिं कृत्वा स्वकृत्यं सिद्धमिव निद्रां करोति, स वृक्षाग्रे सुप्तः पतित्वा जागर्ति। मन्त्रे सदा गोपनीयता यत्नेन रक्ष्या, निरसूयकत्वेन; स्वच्छायां च रक्ष्यां, यद्यपि गुप्तचरैः निरीक्ष्यमाणः न भवति। रात्रौ, परेषां सन्निधौ, प्रासादाग्रे, शिलायाम्, विस्तीर्णे स्थले, एकान्ते वा, प्राज्ञः न मन्त्रयेत्। केवलं विश्वस्तैः, सर्वतोदर्शिभिः सह मन्त्रयेत्; शारिकां मन्त्रगृहे न प्रवेशयेत्। शुकशारिकाः, बालाः, मूर्खाः, मंदबुद्धयः वा यः कश्चित् प्रविशेत्, तान् निष्कास्य, धर्मज्ञैः द्विजैः सह मन्त्रयेत्। नीतिशास्त्रविद्भिः, धर्मशास्त्रकुशलेषु, इतिहासनिष्ठेषु च सह मन्त्रस्य रक्षा निर्दोषा साध्या; अन्ते स्वयमेव निर्णयः कर्तव्यः। तस्मात्, वीरैः धर्मार्थयोः श्रवणानन्तरं, आत्मन्यवगत्य, वा विद्वद्ब्राह्मणेन सह, स्पष्टबुद्ध्या निर्णेतव्यम्। तृतीयेन वा अन्येन निर्णयं न कर्तव्यं; षड्भिः कर्णैः रहस्यं भिद्यते, इति नीतिशास्त्रे निर्दिष्टम्। रहस्यं यदि स्रवेत्, तर्हि हस्तगतं धनमपि नश्यति। स्वमते परमतं च पुनः पुनः विचिन्त्य, धर्म्यमेव वचनं गृह्णीयात्; प्राज्ञाः कदापि तृप्तिम् न यान्ति। अन्तःसारं न ज्ञात्वा, न तीक्ष्णकर्मणा, न मत्स्यवद्घातेन, महान् अर्थः न लभ्यते। शत्रुपक्षं कृशं, रोगिणं, सीदन्तं, जलहीनं, श्रान्तं, विश्वस्तं, आलस्ययुक्तं वा, तं हन्तव्यम्। लाभकामः कृतार्थं न गच्छति; कृतार्थेन सह संयोगो नास्ति। तस्मात्, सर्वाणि कार्याणि सिद्धानि कर्तव्यानि, किंचित् अपि न अवशेषयेत्। मित्रे वैरिणि च, असूयया रहितः प्रयत्नः कर्तव्यः; संपदिच्छुः उत्साहेन, यत्नेन च आचरितव्यम्। मित्रैरपि, शत्रुभिः अपि, स्वकृत्यं न विज्ञापयेत्; केवलं आरब्धं वा, पूर्णं वा कर्म एव दृश्येत्। भयात् यावत् आपद् न आगता, तावत् सन्दिग्धवत् आचरेत्; आपदागते तु निर्भयवत् प्रहारं कुर्यात्। यो विपत्तिग्रस्तं शत्रुं पालयति, स मृत्युम् आलिङ्गति, यथा गन्धर्वी गर्भं धारयित्वा स्वयमेव विनश्यति। आगामिनं कार्यं च, कर्तव्यं च, पूर्वमेव विचारयेत्; विवेकाभावात् किञ्चिदपि कार्यं न व्यपेयात्। उत्साहः अपि सम्पदिच्छुना यत्नेन प्रवर्तनीयः, देशकालस्य, दैवस्य, धर्मार्थकामानां च विचारः कर्तव्यः; परं तु देशकालौ सिद्ध्याः मूलं ज्ञेयौ। उपेक्षितः शत्रुः, यद्यपि दुर्बलः, ताडपत्रवद् मूलं स्थापयति; वने अग्निवत् शीघ्रं महतीं वृत्तिम् प्राप्नोति। लघ्वग्निवद् उद्यमशीलः पुरुषः, आरभ्य लघुं, वर्धमानः महदपि सम्पदं दहति। प्रारम्भे एव मधुरं वचनं ब्रूयात्—‘दास्यामि’—इति, यद्यपि तद् शून्यम्। आशां कालाधीनां कृत्वा, विघ्नैः विलम्बं कुर्यात्; विघ्नान् कारणत्वेन, कारणानि च हेतुत्वेन निर्दिशेत्। कर्षणीव तीक्ष्णः, समये सम्यक्, शत्रूणां प्राणान् गृह्णीयात्; गूढः, बलं हरन्, रिपून् छिन्द्यात्। यथा त्वं पाण्डवैः अन्यैश्च सम्यक् आचरः, कुरुश्रेष्ठ, तथा सर्वेषु कार्येषु आचर, यथा त्वं न निमज्जेयः। सर्वगुणसम्पन्नः नूनं श्रेष्ठः; तस्मात्, राजन्, पाण्डुपुत्रेभ्यः आत्मनं रक्ष। पाण्डुपुत्राः, राजन्, तव बलवन्तः प्रतिद्वन्द्विनः; नीतिरेषा तव भूयात्, यथा पश्चात्तापं न प्राप्स्यसि। एवं उक्त्वा कणिकः स्वगृहं जगाम; धृतराष्ट्रः तु कुरुराजः शोकसमाविष्टः अभवत्। कणिकस्य मन्त्रं सम्यक् श्रुत्वा, भरतर्षभ, दुर्योधनः, कर्णः, शकुनिः सुबलात्मजः, चतुर्थः दुःशासनश्च, एकत्र मन्त्रयामासुः। धृतराष्ट्रस्य अनुमतिं प्राप्य, कुन्त्या सह पाण्डुपुत्राणां दाहसम्बन्धिनं कृत्यम् अचिन्तयन्। विदुरः तु, बुद्धिमान्, चेष्टितैः तेषां दुष्टचेतसां मन्त्रम् अवगच्छन्, तदर्थं तत्त्वज्ञः सन्, पाण्डवानां हिताय निश्चयं चकार। स तदा, यथोचितं, नावा निर्माय, यन्त्रयुक्तां, पताकावतीं, वातसहां, कुन्त्यै उक्त्वा—‘अयं धृतराष्ट्रः, अस्मिन्स्वकुले जातः, कुलकीर्तिनाशकः अभवत्; मोहितचित्तः सनातनं धर्मं परित्यजति। एषा नौः, जलमार्गयोग्या, तरङ्गवातसहा, त्वां पुत्रैः सह मृत्युपाशात् मोक्षयिष्यति, शुभे।’ इति। तच्छ्रुत्वा, ख्यातयशाः कुन्ती, दुःखिता, पुत्रैः सह, नावमधिरुह्य, गङ्गाम् अपि जगाम, भरतर्षभ।