यदा सः आगच्छति, शृगालः तं दृष्ट्वा मूषकं प्रति इदं वचनम् उवाच— “मूषक, शुभं ते भवतु, श्रुणु यत् मण्डूकः अत्र उक्तवान्।” ततः शृगालः मण्डूकस्य वचनं मूषकाय निवेदयति— “अहं मृगमांसं न खादिष्यामि; अहं तादृशं गर्वं न इच्छामि। मूषकम् खादिष्यामि; तव अनुमोदनं भवतु।” एतत् श्रुत्वा मूषकः भयाकुलः स्वगुहे प्रविश्य पलायितः। ततो स्नात्वा वृकः अपि तत्र आगच्छति। वृकस्य आगमनसमये शृगालः पुनः वदति— “सिंहः कोपितः अस्ति; तव हितं न भविष्यति। सः सर्वान् भयभीतान् कृत्वा अत्र आगच्छति; त्वं यथायोग्यं कुरु।” शृगालस्य प्रेरणया वृकः मांसस्य अंशं गृहीत्वा ततः निर्गच्छति। तस्मिन्नेव काले मण्डूकः अपि आगच्छति। वनमध्ये शृगालः मण्डूकं प्रति वदति— “स्वबलं आश्रित्य ते पराजिताः अन्यत्र गताः।” ततः शृगालः मण्डूकाय वदति— “मम सह एकैकं युद्धं कृत्वा त्वं यथेष्टं मांसं खादितुम् अर्हसि।” शृगालः एवम् उक्त्वा मण्डूकं प्रति वदति— “यः वीरान् विजितवान्, सः ताभ्यः अधिकवीर्यवान्; अहं अपि तव सह युद्धं कर्तुं न शक्नोमि।” इति उक्त्वा मण्डूकः अपि निर्गच्छति। सर्वे निर्गताः सति, शृगालः हृष्टचित्तः मन्त्रविनिर्णयेन एकाकी मांसं खादति। सः एवम् आचरन् सदा सुखेन समृद्धिं प्राप्नोति, हे राजन्। भयभीतेषु भयम् उत्पाद्य, वीरान् सन्मानविनयैः भङ्क्त्वा, लोभिनः धनदानेन जित्वा, समः अथवा हीनः बलप्रयोगेन विजेतव्यः। एवं तव प्रति उक्तम्, हे राजन्; अधुना अन्यं उपदेशं शृणु। पुत्रः, मित्रः, भ्राता, पिता, अथवा गुरु: अपि यदि शत्रूणां मध्ये स्थितः, समृद्धिं इच्छन् तं हन्तुम् अर्हति। शत्रुं व्रतेन, धनदानेन, विषेण, मायया वा हन्तुम् अर्हति; कदापि तं उपेक्षितुम् न अर्हति। यदि उभययोः संशयः, श्रद्धावान् विजयी भवति। अहंकारी, धर्माधर्मज्ञानहीनः, मार्गभ्रष्टः गुरुः अपि शास्तव्यः। कोपितः सन् अपि शान्तमिव दृश्येत्, पूर्वं स्मितेन वदेत्; कदापि कोपदग्धः न दृश्येत्, न च कोपेन अन्यं नाशयेत्। प्रहाराय सन्नद्धः अपि सौम्यं वदेत्; प्रहारं कुर्वन् अपि दुःखितः इव, रुदन् इव वदेत्। अन्यं सान्त्वनवाक्यैः, धर्मेण, यथार्थेन च आश्वासयेत्; ततो यथासमयं मार्गभ्रष्टं प्रहारं कुर्यात्। भीषणं अपराधं कृतः अपि धर्मे स्थितः तस्य दोषः न दृश्यते, शैलः मेघैः आच्छादितः इव। मृत्युप्राप्तस्य गृहं दाहयेत्; विषकार्ये निर्धनान्, नास्तिकान्, चौरान् नियोजयेत्। उत्तिष्ठन्, आसनं ददन्, दानं कुर्वन्, गुप्तहन्ता विश्वस्ततमः भवति— तीक्ष्णदंष्ट्रः, गूढः च। अप्रत्याशितेभ्यः अपि सावधानः भवेत्, संशयितेभ्यः अत्यन्तं सतर्कः भवेत्; अप्रत्याशितात् उत्पन्नं भयम् मूलं छिनत्ति। अविश्वस्ते विश्वासः न कर्तव्यः, विश्वस्ते अपि अति विश्वासः न कर्तव्यः; विश्वासजं भयम् अपि मूलं छिनत्ति। स्वार्थे परार्थे वा उत्तमं गुप्तचरं नियोजयेत्; विदेशे नास्तिकान्, तपस्विनः, अन्यांश्च नियोजयेत्। उद्यानेषु, रमणीयस्थलेषु, देवालयेषु, सुरालयेषु, मार्गेषु, तीर्थेषु च। चौराहे, कूपे, पर्वते, वने, सभायाम्, नदीषु च गुप्तचरान् प्रेषयेत्। अत्यन्तं विनीतवाक्यः, तीक्ष्णहृदयः भवेत्; स्मितपूर्वं वदेत्, कठोरकार्ये अपि। अञ्जलिप्रणामः, व्रतं, सौम्यवचनम्, शिरःनमः, पादस्पर्शनम्, याचना— समृद्धिं इच्छन् एतानि आचरति। वृक्षः पुष्पयुक्तः अपि फलहीनः भवति; अथवा फलेन युक्तः, कठिनारोह्यः; अपक्वः अपि पक्वः इव दृश्यते, न च कदापि म्रियते। त्रयाणां पुरुषार्थानां अनुष्ठाने त्रिविधः क्लेशः, फलम् च; शुभं फलम् ज्ञेयम्, क्लेशः त्याज्यः। धर्मार्जने क्लेशः जायते, तं द्वाभ्याम् उपायाभ्याम् निगृह्यते; लोभिनः अर्थार्जने, कामिनः कामार्जने च। यः अहंकाररहितः, युक्ताचारी, सौम्यः, अनसूयकः, विचारशीलः, शुद्धहृदयः, सः द्विजैः सह मन्त्रयेत्। येन केनापि, सौम्येन वा, कठोर्येन वा, यः समर्थः सः आत्मानं क्लेशितं उद्धरेत्, धर्मं आचरेत्। संशयवृक्षं न आरोहति, शुभं न पश्यति; आरोह्य जीवति चेत्, शुभं पश्यति। यस्य बुद्धिः मोहिता, तं अतीतेन सान्त्वयेत्; मूर्खं अनागतवाक्यैः, विद्वान् वर्तमानवाक्यैः। शत्रुना संधिं कृत्वा कार्यसिद्धिमिव शय्यायां शयनं यः करोति, सः वृक्षस्य शीर्षे शयनं कृत्वा पतनं पश्चात् जागर्ति। सदा मन्त्रस्य गुप्तता रक्ष्यया, अनसूयया; चेष्टायाः रक्षणं अपि कुर्वीत, गुप्तचरैः अपि निरीक्षितः। रात्रौ, अन्येषु समक्षम्, राजगृहे, शिलायाम्, विस्तीर्णस्थले, एकान्ते च मन्त्रणा न कर्तव्या। विश्वस्तैः सह मन्त्रणा कर्तव्या, सर्वदिशं निरीक्ष्य; मन्त्रगृहे कदापि शुकः न प्रविश्येत्। शुकः, वयः, बालः, मूर्खः, जडः च यदि प्रविशन्ति, तान् निष्कास्य, धर्मिष्ठैः द्विजैः सह मन्त्रणा कर्तव्या। इत्येवम् कथा स्नेहपूर्वकं, शृगालस्य च बुद्धिमता, राज्ञः च हिताय, धर्मार्थकामस्य मार्गं दर्शयन्ती, महाभारते विवृतम्।